Archeologisch bureauonderzoek Kolksluis Spaarndam, gemeente Haarlem (NH)

<p>Aanleiding tot het hier beschreven archeologisch bureauonderzoek zijn de plannen van Hoogheemraadschap Rijnland voor herstelwerkzaamheden aan de Kolksluis te Spaarndam, gemeente Haarlem. Omdat deze plannen met bodemverstorende ingrepen gepaard gaan, is er een archeologisch vooronderzoek noodzakelijk. Dit onderzoek wordt uitgevoerd conform de Wet op de archeologische monumentenzorg. PTR Projectengineering heeft MUG Ingenieursbureau, afdeling Archeologie, opdracht gegeven het archeologisch bureauonderzoek uit te voeren.</p><p>De Kolksluis is van middeleeuwse oorsprong. Deze is aangelegd in 1280 en is in gebruik geweest tot 1927. In 2009 is de sluis gerenoveerd en weer in gebruik genomen. Het is een bijzondere sluis, aangezien het de oudste voor scheepvaart gemaakte sluis in Europa is. De sluis bood eeuwen toegang tot Spaarndam. De sluis maakte deel uit van een belangrijke handelsroute tussen Scandinavië en een aantal Vlaamse steden. Rond de kolksluis ontstond veel bedrijvigheid. Er vestigden zich onder andere een zeilmaker, een mastenmaker, een kruidenier en diverse cafés. In de 18e eeuw werd een grote sluis bij Haarlem aangelegd, waardoor de Kolksluis minder belangrijk werd en uiteindelijk in 1927 buiten gebruik werd gesteld.</p><p>In het onderzoeksgebied worden vooral resten verwacht van de Kolksluis of andere resten die in verband staan met scheepvaart uit de middeleeuwen en de nieuwe tijd. Daarnaast kunnen op basis van de bekende gegevens resten uit de prehistorie (neolithicum tot en met de Romeinse tijd) worden verwacht, met name resten van nederzettingen of agrarische activiteiten.</p><p>De renovatie van de sluis in 2009 en onderhoudswerkzaamheden kunnen geleid hebben tot verstoring van de middeleeuwse sluis. Dit geldt ook voor onderhoudswerkzaamheden uit het verleden, zoals de op een kaart uit 1735 aangegeven werkzaamheden met betrekking tot het aanpassen van de waterdiepte in de sluis door middel van het weghalen van zand in ondieptes en het aanbrengen van stenen om de dieptes op te vullen. De aanleg van de middeleeuwse sluis kan gezorgd hebben voor verstoring van eventuele oudere archeologische resten. Op basis van de monumentstatus in het register van Rijksmonumenten is er wel sprake van de aanwezigheid van oude onderdelen binnen de sluis. Hierover zijn, afgezien van de aanwezigheid van twee stenen met inscriptie, geen details vermeld. De Kolksluis stamt uit 1280. Er kan echter ook sprake zijn van resten van oudere waterwerken of scheepvaart uit een oudere periode.</p><p>Naar verwachting vinden de werkzaamheden plaats aan de westzijde van de Kolksluis, aan de landzijde hiervan. Dit betreft het gebied dat rond 1852 gedempt is. De werkzaamheden vinden plaats op de overgang van het gedempte deel van de sluis naar het bestaande deel van de sluis.</p><p>Op basis van de bovenstaande onderzoeksresultaten bevelen wij aan de geplande werkzaamheden onder archeologische begeleiding te laten plaatsvinden. Hoewel eerdere werkzaamheden aan de sluis archeologische resten verstoord kunnen hebben, kunnen er belangwekkende archeologische resten in het onderzoeksgebied aanwezig zijn die bij de geplande werkzaamheden verstoord kunnen worden. Er worden met name resten van scheepvaart en waterwerken uit de middeleeuwen of nieuwe tijd verwacht. Uit oudere perioden kunnen vooral losse vondsten worden aangetroffen. Wanneer de exacte inhoud van de werkzaamheden bekend is, kan bepaald worden in hoeverre een archeologische begeleiding mogelijk is.</p><p>Voorafgaand aan de archeologische begeleiding is een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen (PvE) noodzakelijk. In het PvE kan tevens worden ingegaan op hoe de aard van de<br>werkzaamheden van invloed is op de archeologische begeleiding. Het onderzoek dient uitgevoerd te worden door een daartoe gecertificeerd bedrijf.</p><p>Het bovenstaande betreft een aanbeveling. De resultaten en aanbeveling dienen getoetst en onderschreven te worden door het bevoegd gezag, het Bureau Archeologie, in de vorm van een<br>selectiebesluit.</p>

本次所描述的室内考古调查，缘起于莱茵兰水利委员会（Hoogheemraadschap Rijnland）针对哈勒姆市斯帕恩达姆科克水闸（Kolksluis）开展修复工程的计划。由于该计划涉及土体扰动作业，因此有必要开展前置考古调查。本次调查将依据《考古遗产保护法（Wet op de archeologische monumentenzorg）》实施。PTR Projectengineering已委托MUG Ingenieursbureau考古部承接本次室内考古调查工作。
科克水闸始建于中世纪，1280年建成并使用至1927年，2009年完成翻新并重新投入使用。该水闸为欧洲现存最古老的航运专用水闸，具有独特的历史价值。数百年来，它为斯帕恩达姆提供了通航通道，亦是斯堪的纳维亚与若干佛兰德斯城市之间重要商贸航线的组成部分。水闸周边曾聚集大量工商业业态，设有帆具制造商、桅杆制造商、香料商及多家咖啡馆等经营场所。18世纪哈勒姆附近新建大型水闸后，科克水闸的重要性逐渐下降，并最终于1927年停用。
本次调查区域内，预计主要遗存为科克水闸本体及其他中世纪至近代的航运相关遗迹。此外，根据现有资料，区域内还可能存在史前时期（新石器时代至罗马时期）的遗存，尤以聚落遗址或农业活动遗迹为主。
2009年的水闸翻新工程及过往的维护作业，均可能对中世纪水闸本体造成扰动。1735年地图所载的相关维护作业即属此类：当时通过疏浚浅滩泥沙、铺设石块填补深槽以调整水闸内水深。中世纪水闸的建造过程，也可能对更早的考古遗存造成扰动。根据荷兰国家古迹名录（Rijksmonumenten）中的遗产登记信息，该水闸内仍保留有早期构件。除两块带有铭文的石块外，未留存其余相关细节。科克水闸始建于1280年，但区域内也可能存在更早的水利设施或航运遗存。
本次修复作业预计将在科克水闸西侧的陆侧区域开展，该区域约于1852年被填埋。作业范围覆盖水闸填埋区段与现存区段的过渡地带。
基于上述调查结果，我方建议本次计划作业需在考古监理下开展。尽管此前的水闸相关作业可能已扰动部分考古遗存，但调查区域内仍可能存在具有重要价值的考古遗存，且可能在本次计划作业中遭到破坏。本次作业区域内预计主要发现中世纪至近代的航运与水利设施遗存，更早时期的遗存则多以零散出土物形式存在。待作业具体内容明确后，可进一步评估考古监理的实施可行性。
在开展考古监理前，需先编制经主管部门审批的《技术要求大纲（Programma van Eisen, PvE）》。该大纲可同时明确作业性质对考古监理工作的影响要求。本次调查需由具备相应资质的企业承接实施。
以上内容为初步建议。本次调查结果与建议需由主管部门——考古局（Bureau Archeologie）以遴选决定（selectiebesluit）的形式进行审核并签署确认。