Teerkoperij de Rode Gans (AAR 163)

<p>In de periode februari-maart 2025 is door Monumenten en Archeologie een Opgraving (variant archeologische begeleiding) uitgevoerd op het adres Prinseneiland 87, Amsterdam stadsdeel Centrum. Het veldonderzoek vond plaats in opdracht van Wever Amsterdam B.V. in het kader van de onderkeldering van het pand, wat gepaard zou gaan met bodemverstoring. Vooraf gold een hoge archeologische verwachting voor het terrein, vanwege bewoning en gebruik van de locatie sinds het midden van de 17de eeuw, waaronder als teerkoperij de Rode Gans. Het onderzoek richtte zich op de volgende vraagstukken: </p><p>
<ol>
Algemeen</p><p>
<li>de algemene aard, datering, omvang en kwaliteit van archeologische sporen;
</li><li>de ligging van archeologische resten (horizontaal en verticaal) binnen de vindplaats;
</li><li>de bodemkundige gaafheid, bodemopbouw en bodemgeografie;
</li><li>de inpassing van het onderzoek in de Onderzoeksagenda Archeologie Amsterdam en Nationale Onderzoeksagenda Archeologie; </p><p>

Bouwresten </p><p>
</li><li>de bouwfasering van de panden aan de gracht en Galgenstraat, in relatie tot de oorspronkelijke verkaveling en historische (kaart)informatie;
</li><li>het verband tussen ondergrondse en bovengrondse bouwresten;
</li><li>de aard en datering van voorzieningen die in verband kunnen worden gebracht met de historische teerkoperij;
Materiële cultuur
</li><li>de materiële cultuur in de ophogingslagen van 1613 als afspiegeling van de materiële cultuur in de stad;
</li><li>de materiële cultuur van de bewoners/gebruikers van de panden, met aandacht voor hun sociaal-economische status;
</li><li>de aard van de materiële resten die in verband kunnen worden gebracht met het gebruik van de historische teerkoperij. </li></ol></p><p>

Het veldonderzoek werd bemoeilijkt door de aanwezigheid van ernstige bodemverontreiniging. Hierdoor kon slechts een deel van de vindplaats worden onderzocht. Desondanks heeft het onderzoek informatie opgeleverd over de inrichting van een reeks 17de-eeuwse panden in de Galgenstraat en aan de gracht (Prinseneilandsgracht) die in de 18de-19de eeuw deel uitmaakten van teerkoperij de Rode Gans. </p><p>

De begrenzing van de opgegraven bouwresten en achterterreinen viel te herleiden tot de historisch bekende verkaveling, die in de loop van de 17de tot en met de 19de eeuw diverse splitsingen en samenvoegingen onderging. De bouwresten zijn per kavel beschreven (vragen 1 t/m 7). De bouwsporen aan de Galgenstraat (kavels 1 t/m 3) dateren vermoedelijk in de eerste helft van de 17de eeuw en gaan daarmee terug tot de vroegste bebouwing op het Prinseneiland. Per perceel zijn faseverschillen te zien in met name de vloeren; met opeenvolgende niveaus werd de vloer op peil gehouden. De bestrating op de achterterreinen was op diverse plekken doorgraven voor de aanleg van waterputten en waterkelders. Mogelijk hangt deze fasering samen met de overgang van individuele (woon)kavels naar het gebruik als teerkoperij in de 18de eeuw (zie onder). Nadere informatie over de bouwfasering en absolute dateringen van de bouwsporen kon door de eerdergenoemde beperking niet worden verkregen (vraag 5). Ook de ondergelegen ophogingslagen bleven buiten bereik van het veldonderzoek (vraag 8). </p><p>

Binnen de vindplaats waren relatief veel ondergrondse voorzieningen – vijf waterkelders en drie waterputten, twee houten goten – aanwezig. De voorzieningen lijken later te zijn aangebracht dan de achterterreinen, wat zou passen in het historisch beeld van de transitie van een (overwegende) woonfunctie naar teerkoperij (vraag 7). Doordat de voorzieningen veelal opgevuld waren met teer was verdere documentatie niet mogelijk. Bijzonder was de vondst van een paar leren schoenen uit een houten goot onder één van de oorspronkelijke grachtenpanden. Het type komt overeen met een zeldzaam type bandschoen (1610-1650) waarvan een vergelijkbaar exemplaar afkomstig is uit een Alkmaarse beerput. De gebruiker ervan behoorde waarschijnlijk tot de meer gegoede klasse van de Amsterdamse maatschappij (vraag 9). In het midden van de 19de eeuw werd het complex van gebouwen aan de gracht en aan de Galgenstraat gesloopt en vervangen door het huidige pand. Voor de poeren van de standvinken van het dak werd gebruik gemaakt van (teer)tonnen, die gezien de functie van het pand rijkelijk aanwezig zullen zijn geweest. De tonnen werden met puin gevuld en op een bed van zand in de gesloopte souterrains van de panden aan de Galgenstraat geplaatst. Hierop werden twee standvinken van het nieuwe dak gefundeerd. De teertonnen zelf vertoonden diverse merken. Het getal 1841 of 1847 op het deksel betreft vermoedelijk een jaartal en sluit goed aan bij het bouwjaar van de nieuwe teerkoperij, die in 1847 werd voltooid (vraag 10).</p>

2025年2月至3月期间，阿姆斯特丹古迹与考古部门（Monumenten en Archeologie）在阿姆斯特丹市中心区的普林森岛（Prinseneiland）87号地址开展了考古监护变体发掘作业。本次野外调查受Wever Amsterdam B.V.委托，因该建筑需进行地下室扩建并伴随土壤扰动作业。由于该场地自17世纪中期起便有人类居住与使用，其中还曾作为红鹅焦油作坊（teerkoperij de Rode Gans），因此场地具备较高的考古潜力。本次调查旨在解答以下问题：

通用类问题：
1. 考古遗迹的基本性质、年代、范围与保存质量；
2. 考古遗存（水平与垂直分布）在发掘场地内的具体位置；
3. 土壤完整性、土壤剖面与土壤地理特征；
4. 本次调查与阿姆斯特丹考古研究议程及国家考古研究议程的衔接情况。

建筑遗存类问题：
5. 运河沿岸与加尔根街（Galgenstraat）沿线建筑的建造阶段，结合原始地块划分与历史地图信息进行分析；
6. 地下与地上建筑遗存之间的关联；
7. 可与历史焦油作坊相关联的设施的性质与年代。

物质文化类问题：
8. 1613年垫高土层中的物质文化遗存，以此反映当时城市的物质文化面貌；
9. 该建筑居住者/使用者的物质文化遗存，重点关注其社会经济地位；
10. 可与历史焦油作坊使用相关的物质遗存的性质。

本次野外调查因存在严重土壤污染而受阻，仅能对发掘场地的一部分开展工作。尽管如此，本次调查仍获取了17世纪加尔根街与普林森岛运河（Prinseneilandsgracht）沿岸一系列建筑的相关信息，这些建筑在18至19世纪均为红鹅焦油作坊的组成部分。

发掘出的建筑遗存与后院边界可追溯至历史已知的地块划分格局，该格局在17至19世纪经历了多次拆分与合并。本次调查按地块对建筑遗存进行了描述（对应问题1至7）。加尔根街沿线的建筑遗存（地块1至3）年代推测为17世纪上半叶，可追溯至普林森岛最早的建筑活动。各地块的建造阶段差异主要体现在地板层面：通过持续调整地面标高以维持地板水平。后院铺砖区域多处被开挖，用于建造水井与地下蓄水池。这种建造阶段划分可能与18世纪单个居住地块转为焦油作坊用途的转型有关。受前述限制，无法获取建筑建造阶段的详细信息及建筑遗存的绝对年代（问题5）。下方的垫高土层也未被本次野外调查覆盖（问题8）。

发掘场地内共发现较多地下设施：5座地下蓄水池、3口水井及2条木质水槽。这些设施的建造时间似乎晚于后院，符合该场地从以居住为主转向焦油作坊用途的历史背景（问题7）。由于这些设施内部大多填充有焦油，无法进行进一步记录。特别值得一提的是，在其中一座原运河建筑下方的木质水槽中发现了一双皮制鞋子，其形制属于1610年至1650年的罕见系带鞋（bandschoen），类似器物曾在阿尔克马尔的啤酒窖中出土。该鞋的使用者大概率属于阿姆斯特丹社会的富裕阶层（问题9）。19世纪中期，运河与加尔根街沿线的建筑群被拆除，改建为现存建筑。当时为支撑新建筑的屋顶桁架，使用了（焦油）桶作为基础构件——考虑到该建筑的焦油作坊功能，这类桶的存量应当十分充足。这些桶被碎石填充后，放置在加尔根街沿线原有建筑的地下空间砂层基座上，用于支撑新屋顶的2座桁架。桶身带有多种印记，桶盖上的数字“1841”或“1847”推测为建造年份，与1847年完工的新焦油作坊的建造时间相符（问题10）。