Archeologische opgravingen aan de Heiligeweg te Krommenie, gemeente Zaanstad

<p>In 2011 is langs de Heiligeweg in Krommenie een archeologisch onderzoek uitgevoerd door Archeologenbureau Argo. Sporen van oude bebouwing, een pad, een sloot en veel vondsten van aardewerk, glas en metaal waren onder meer het resultaat. Hoewel meestal wordt aangenomen dat de Zaanse dorpen vroeger groeiden zonder dat er strenge regels waren of ontwerpen gemaakt werden, bleek dit op de Heiligeweg niet het geval te zijn. De huizen op het Mad, zoals dit stukje van Krommenie heette, werden grotendeels in ongeveer dezelfde periode gebouwd (begin 17e eeuw), waren ongeveer even groot waren, hadden dezelfde opzet (een rechthoekig gebouw) en stonden op één lijn. De percelen waren ongeveer even groot. De huizen stonden aan een pad. Aan de overkant van het pad had elk huis een stukje grond, het zogenaamde ‘overtuintje’, dat grensde aan de sloot langs de Heiligeweg; de Kerksloot. Aan de achterzijde van de huizen lag een tuin met daarachter weer een sloot. In deze sloot werden grote hoeveelheden door de bewoners gebruikte artefacten aangetroffen. In feite leek de opzet van het Mad op die van een straat uit een moderne nieuwbouwwijk: de huizen hebben ongeveer dezelfde vorm, staan in één lijn, met een tuintje voor en een tuintje achter terwijl de straat is mee ontworpen. Waarschijnlijk was dit stukje Krommenie ook in zijn geheel in één keer ontworpen, inclusief de openbare ruimte (het pad). De periode waarin het Mad gebouwd werd, de eerste helft van de 17e eeuw, was een tijd van grote economische bloei voor de Zaanstreek. In Krommenie bloeide de zeildoekweverij waar duizenden mensen werk in vonden. Uit alle delen van Holland, en ver daarbuiten, trokken mensen naar de Zaanstreek en naar Krommenie om werk te vinden. Waarschijnlijk is de nieuwbouwwijk langs de Heiligeweg toen gebouwd om deze mensen te huisvesten. Zeker voor wat betreft de tien door de fabriqueur Klaas Hekelaar neergezette woningen is dit goed denkbaar. Uit de vondsten bleek dat de bewoners van het Mad niet tot de rijkste Krommeniërs behoorden. Het waren waarschijnlijk voornamelijk arbeiders, ambachtslieden en een enkele boer. Eén van deze ambachtslieden was op het eind van de 17e of in het begin van de 18e eeuw mogelijk een glaszetter. Uit het leeronderzoek komt met de aanwezigheid van een schoenhersteller ofwel een schoenlapper die oude schoenen oplapte een vergelijkbaar beeld naar voren. Twee bakenloden, één uit 1678 uit het Rijnland en één uit 1827 uit Middelburg (?) kunnen een aanwijzing zijn voor een op het Mad woonachtig schippertje of varensgezel. Andere aanwijzingen voor contacten met verder weg gelegen regio's worden gevormd door een Engels lakenlood uit de 17e eeuw en een eveneens 17e eeuwse rekenpenning uit Neurenberg. De (goedkopere) tinnen huwelijkslepel past goed in het beeld dat van het Mad gevormd werd naar aanleiding van het archeologische onderzoek: een buurt niet voor de rijkste Krommeniërs, maar meer voor middengroepen (ambachtslieden) en armen (arbeiders). De rijkversierde tinnen huwelijkslepel van het Mad kan dus niet gezien worden als een teken van onverwachte rijkdom aan het Mad, maar eerder als het tegendeel: de mensen aan het Mad hadden niet genoeg geld om een zilveren huwelijkslepel te kopen, maar wilden wel de gewoonten van de rijkere Krommeniërs overnemen, was het niet in zilver, dan maar in tin. Binnen het buurtje het Mad zelf heeft nog wel enige sociaaleconomische differentiatie opgetreden, waarbij het formaat van de kavel en opstallen alsook de afstand tot de historische kern van Krommenie kunnen worden beschouwd als indicatoren van welstand. Zo bleek het vondstmateriaal van een relatief klein en ver van de kern van Krommenie verwijderd perceel te behoren tot de armoedigste ensembles van 't Mad. Opmerkelijk genoeg ligt de globale datering van de meeste vondstcomplexen in de periode tussen het eind van de 17de eeuw tot circa 1900. Dit terwijl de bewoning van 't Mad op historische gronden terug zou moeten gaan tot minimaal het begin van de 17e eeuw. Een sluitende verklaring hiervoor heeft zich nog niet aangediend. Mogelijk waren er op 't Mad in Krommenie aanvankelijk nog grotere open stukken waarbij later – door verkoop en verdichting van de bebouwing – het patroon dat we kennen uit de kadastrale kaarten van de 19e en 20ste eeuw tot stand kwam. Het aangetroffen vondstmateriaal reflecteert in grote mate de sociaaleconomische profielschets van de bewoners van het verdwenen buurtje het Mad. Wellicht kan nader onderzoek naar de bewoners in historisch archiefmateriaal nog leiden tot de koppeling van vondsten aan individuele bewoners, gezinnen of families.</p>