Kerkstraat 11 De Commanderij (3)

<p>De verbouwing van de voormalige commanderij van de Duitse Orde in Doesburg tot Lalique Museum is een langdurig proces geweest. Deze rapportage over het werk in de Commanderij is alweer de derde die gepubliceerd is: in 2015 werden al eerder resultaten gepubliceerd. Daarnaast heeft ook al eerder bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in dit Rijksmonument: in 2007 door Peter Boer van ARCX en in 2021 door Frank Haans en Gerrit Korenberg van Monumenten Adviesbureau. In deze derde archeologische publicatie komen uiteraard de nieuwe bevindingen aan bod, maar wordt er ook teruggekeken op eerder archeologisch en (bouw)historisch onderzoek.</p><p>

In het kort gaat het hier om de voormalige Doesburgse commanderij van de Duitse Orde, die viel onder de Balije van Utrecht. De commandeur was tevens pastoor van de Martinikerk, die aan de andere zijde van de Kerkstraat staat. Het hoofdgebouw van de Commanderij zelf dateert in de basis uit de tweede helft van de 14e eeuw of rond 1400. In de 15e eeuw kwamen daar een kapel en een kerkhof bij. In de 17e eeuw werd het complex eigendom van de stad Doesburg en verdween de religieuze functie en werd een sterfhuisconstructie toegepast, na het overlijden van de laatste commandeur kreeg de stad het in gebruik. Van 1657 tot 1876 werd het gebouw gebruikt als weeshuis. Daarna werd het een sociëteit en herbergde het gebouw onder meer een vrijmetselaarsloge, een bioscoop, een biljartzaal, een filmhuis en een pannenkoekenhuis.</p><p>

Zelfs na drie archeologische campagnes binnen dit gebouw, is er slechts een tipje van de sluier opgelicht. Dat komt doordat alleen de bodemverstoring voor de bouw archeologisch begeleid is. Deze is bewust minimaal gehouden om de archeologische dataset onder het gebouw zoveel mogelijk intact te laten voor toekomstig onderzoek en bovendien om geld te besparen. In de praktijk betekent dit, dat slechts op een tweetal plekken de gehele stratigrafie substantieel in beeld is gekomen en er vooral op veel plaatsen in de bovenste meter waarnemingen zijn verricht.</p><p>

Toch hebben zelfs deze beperkte waarnemingen veel nieuwe gegevens aan het licht gebracht. Zo werd onder de keldervloer een kuil aangetroffen uit de vroege bronstijd, het oudst bekende bewoningsspoor van Doesburg tot nu toe. In de “huiskamer” naast de grote zaal werden meerdere oude vloerniveaus teruggevonden, alsmede een beerkelder die tot tweemaal toe een nieuwe gewelf heeft gekregen. Fragmenten van geglazuurde kacheltegels duiden op een chique tegelkachel, die eveneens gerenoveerd blijkt te zijn. De bouwhistorische datering van dit huisje met de trapgevel kan ten opzichte van eerdere aannames worden bijgesteld naar de tweede helft van de 14e eeuw, of rond 1400, en de verbouwing en verhoging van het huis in de eerste helft van de 16e eeuw.</p><p>

Elders op het terrein werden meer oude putten en waterkelders gevonden. Deze horen deels bij de oorspronkelijke Commanderij/Weeshuis (Kerkstraat 11), en deels bij de bebouwing aan de Gasthuisstraat. Vermeldenswaardig is ook een oudere fundering onder de 16e-eeuwse traptoren aan de achterzijde. Waarschijnlijk bevond zich hierop een houten spiltrap, die in de (late?) 16e eeuw door een gemetseld exemplaar is vervangen. Ook aan de wapensteen in deze traptoren wordt aandacht besteed.</p><p>

Een van de vragen vooraf was hoever het kerkhof zich uitstrekte over het terrein
en wat de looptijd van dit kerkhof moet zijn geweest. Om te beginnen met dat
laatste: het kerkhof moet gefunctioneerd hebben in de tijd van de Commanderij,
en wel van het moment dat de Commanderij een eigen kapel kreeg tot het
moment dat die werd afgebroken, wat neerkomt op de periode 1425-1573.</p><p>
Evaluatie van eerder opgegraven botmateriaal bevestigt dit beeld. Bij het onderhavige onderzoek werd alleen vergraven menselijk botmateriaal aangetroffen, waaronder het skelet van een jonge vrouw. In 2015 werden ook een zeer jong kind en een oudere man aangetroffen. Met ander woorden: er liggen mannen en vrouwen, van zeer jong tot zeer oud. Het is daarmee vrijwel zeker dat de Commanderij grafrechten verkocht aan iedereen die daar behoefte aan had. De mis kon worden gehouden in de eigen kapel. Uit de overgeleverde inventarislijst
van de Commanderij blijkt dat deze kapel volledig uitgerust was voor dit doel.</p><p>
De exacte locatie van die kapel is niet bekend, maar een suggestie krijgen we aan
de hand van de kaart van Jacob van Deventer uit ca. 1570: tegenover de Martinikerk
aan de Kerkstraat. De noordzijde van het kerkhof is strak te begrenzen. Dat is de tuinmuur waarop later de noordelijke muur van de kegelbaan werd gebouwd. Over het hele terrein van de Commanderij zijn stukken menselijk bot gevonden. Maar bij een diepe opgravingsput op het zuidelijke deel van het terrein werden geen skeletten aangetroffen. Wat kan is dat dit hele terrein dus wel als kerkhof was aangewezen, maar gewoon nog niet volledig gebruikt was. Niemand had in 1425 immers kunnen vermoeden dat al in 1573 de Reformatie een einde maakte aan de kapel aan het kerkhof.</p><p>

In een diepe werkput langs de zuidrand van het kerkhofterrein is een dump van
laat 17e-eeuws afval van een beerput gevonden, waarschijnlijk de beerkelder die
in het hoofdgebouw aan de zijde van de Heerenstraat is aangetroffen. Beerputten
moesten eens in de zoveel tijd geleegd worden, en op het kerkhofterrein dat
nu geen kerkhof meer was, was ruimte genoeg. Het afval bevat veel objecten
(zoals plooischotels en kometenbekers) die aan de provisoren van het weeshuis
(1657-1876) zullen hebben toebehoord.</p><p>

In de funderingssleuf voor het entreegebouw werd de fundering voor de kegelbaan
gedocumenteerd. Wat daaraan opvalt, is dat de noordelijke muur van deze
kegelbaan, die tevens de oude perceelsgrens is, is gebouwd met middeleeuwse
stenen. Het is waarschijnlijk dat dit de “nije muere van onsen hoff ” uit 1474 is.</p><p>
De bovengrond van het terrein is opgehoogd met donkere tuinaarde en is bijzonder rijk aan vondsten. Deze vondsten dateren grotendeels uit de periode late
19e eeuw tot begin 20e eeuw. Daarmee zou 1876, de opheffing van het weeshuis
en het begin van de Sociëteit, een goede startdatum zijn. Dit vondstspectrum
bevat verhoudingsgewijs bijzonder veel drinkglazen, maar bijvoorbeeld ook en
opvallende 19e-eeuwse kroonluchter met adelaars.</p>