Archeologisch bureauonderzoek: Overnachtingshaven te Giesbeek

Het archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd in het kader van de planprocedure voor de ontwikkeling van een overnachtingshaven bij Giesbeek. Aan de hand van de archeologische verwachting en de geplande (graaf)werkzaamheden zal advies worden gegeven ten aanzien van de noodzaak en vorm van archeologisch vervolgonderzoek.Voor de realisatie van een overnachtingshaven zal grootschalig grondverzet plaatsvinden. De exacte locatie is echter nog niet bekend, momenteel worden drie varianten bekeken. De resultaten van dit bureauonderzoek zullen worden meegenomen in de beslissing voor de keuze voor een bepaalde variant. De impact van de geplande werkzaamheden op het archeologische bodemarchief is dus op dit moment nog niet in te schatten.Als uitgangspunt voor het gespecificeerde verwachtingsmodel is de archeologische verwachtingskaart van de uiterwaarden gebruikt. Rijkswaterstaat en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed hebben deze verwachtingskaart laten opstellen voor de uiterwaarden langs de grote rivieren om de bestaande kennis te kunnen gebruiken voor toekomstige werkzaamheden langs de rivieren zodat beter kan worden geanticipeerd op het risico op het aantreffen van archeologische resten. Tegelijkertijd heeft de RCE belang bij een goede borging van cultuurhistorie in ruimtelijke afwegingen in het rivierengebied. Het onderzoek en uiteindelijke vervaardiging van deze verwachtingskaart is uitgevoerd door Deltares, de Rijksuniversiteit Groningen en Universiteit Utrecht. Aan de waterplassen die zijn ontstaan door de ontzanding is op deze kaart een zeer lage verwachting toegekend. Het complete bodemarchief is in dit gebied tot zo’n 20 meter diep ontzand.Aan het zuidelijke deel van het plangebied is een hoge archeologische verwachting toegekend vanwege de mogelijkheid van een intact archeologisch niveau op grotere diepte. De verwachting geldt voor de periode Midden-Mesolithicum – Vroege-Middeleeuwen en wordt op een diepte van 1 à 2 m (mogelijk al binnen 1 m) beneden maaiveld verwacht.Voor de overige landzones binnen het projectgebied geldt dat de IJssel de bodem in de Middeleeuwen heeft omgewerkt. Dit geldt met name voor de kronkelwaard in het noorden van het projectgebied. Aan deze zone is daarom een lage verwachting toegekend voor archeologische (landgebonden) vindplaatsen uit alle perioden.Uit historisch kaartmateriaal blijkt dat een groot deel van de Vaalwaard geschikt was voor bewoning en akkerbouw. Vermoedelijk was sprake van een hogere rug in het landschap waarop de boerderijen werden neergezet. De historische bewoningslocaties in deze periode zijn echter door zandwinning verdwenen waardoor niet meer kan worden vastgesteld wanneer de vroegste bewoning in de uiterwaard heeft plaatsgevonden. De landtong in het zuidwesten waarop de steenfabriek heeft gelegen is mogelijk nog een overblijfsel van de oorspronkelijke uiterwaard waar de bodem nog onverstoord is. Hier lijkt voornamelijk ophoging te hebben plaatsgevonden en geen afgraving. Ter plaatse van deze landtong hebben volgens het historisch kaartmateriaal echter geen historische boerderijlocaties gelegen. Op basis van de gegevens uit dit bureauonderzoek is daarom een lage verwachting toegekend voor nederzettingsresten uit de Late-Middeleeuwen (vanaf de 13e eeuw) en de Nieuwe tijd. Omdat het projectgebied in een tot voor kort actief rivierengebied ligt, is ook gekeken naar een specifieke verwachting voor begraven aquatische (incl. maritieme) archeologie. In het noordelijke deel van het projectgebied ligt een kronkelwaard die wordt gekenmerkt door een afwisseling van hogere zandruggen en geulen. Deze kronkelwaard is vermoedelijk na de bedijking (rond 1300) gevormd in de Nieuwe tijd. In de laagtes/geulen kunnen losse vondsten terecht zijn gekomen. Daar waar de geulen dicht langs bewoningslocaties/boerderijen hebben gelopen kunnen vondsten worden aange¬troffen. In het verleden werden veel landbouwgoederen over water getransporteerd. De boerderijen in de uiterwaard hebben als primaire functie de landbouw dus in de buurt van de boerderijen kunnen bouwwerken langs het water zijn opgericht, zoals een aanlegsteiger, beschoeiing en kades. Historisch kaartmateriaal laat echter zien dat de voormalige geulen van de IJssel die dicht langs de voormalige locaties van de boerderijen De Vuik en de Vaalswaard hebben gelegen inmiddels zijn afgegraven ten behoeve van zandwinning. In de geulen die nog in het resterende deel van de kronkelwaard aanwezig zijn, bestaat de kans dat eventuele vondsten zijn verdwenen, omdat juist in de laagtes klei is gewonnen voor de baksteenindustrie. De omvang en diepte van de kleiwinning is echter niet bekend dus de aanwezigheid van begraven aquatische (incl. maritieme) archeologie kan niet worden uitgesloten.

本次考古室内研究是为配合吉斯贝克（Giesbeek）过夜港开发项目的规划审批流程而开展的。本研究将结合考古预期成果与拟开展的（发掘）作业，为考古后续研究的必要性与实施形式提供专业咨询意见。
为建设该过夜港，需开展大规模土方作业，但目前尚未确定项目确切选址，现阶段共评估了三种建设方案。本次室内研究的成果将作为选定最终建设方案的决策依据之一。鉴于此，当前暂无法评估拟实施作业对考古土壤遗存的具体影响。
本次研究指定的预期模型，以荷兰大型河流河漫滩（uiterwaarden）考古预期分布图为基础。荷兰国家水利署（Rijkswaterstaat）与荷兰国家文化遗产局（Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, RCE）联合编制了该河漫滩考古预期分布图，旨在将现有研究成果应用于河流沿岸后续作业，以便更精准地预判发现考古遗存的风险。同时，RCE也希望在河域空间规划中妥善保护文化历史遗存。
该考古预期分布图的调研与最终编制工作由代尔夫特水力研究所（Deltares）、格罗宁根大学（Rijksuniversiteit Groningen）与乌得勒支大学（Universiteit Utrecht）共同完成。
对于因采砂形成的水域，该分布图赋予了极低的考古预期评级。该区域的完整土壤遗存已被开采至约20米深度。
规划区域南部被赋予较高的考古预期评级，原因是该区域存在深层完整考古地层的可能性。该预期覆盖中石器时代至中世纪早期的遗存，预计埋藏深度为地表下1至2米（甚至可能仅在地表下1米以内）。
项目区域内其余陆地区域均受到中世纪艾瑟尔河（IJssel）的土壤扰动，尤以项目北部的曲流河漫滩区域最为显著。因此，该区域各时期陆地考古遗址的预期评级均为较低。
历史地图资料显示，瓦尔沃德（Vaalwaard）大部分区域曾适宜居住与农耕，推测当时区域内存在较高的地形脊线，农场即修建于此。但该时期的历史居住遗址因采砂活动已完全消失，因此无法确定该河漫滩区域最早的人类定居时间。
项目西南侧曾建有石料厂的陆岬区域，可能是原始河漫滩的残存部分，该区域土壤尚未受到扰动。该区域主要经历了土壤抬升，未发生开挖作业。但根据历史地图资料，该陆岬区域未发现历史农场遗址。因此结合本次室内研究数据，该区域中世纪晚期（13世纪起）至近代的定居遗存考古预期评级为较低。
由于项目区域曾属于近期活跃的河域范围，本次研究还针对埋藏水生（含海洋）考古遗存开展了专项预期评估。
项目北部区域存在一处曲流河漫滩，其特征为沙脊与沟谷交替分布。该曲流河漫滩推测是在堤防修建完成（约1300年）后的近代形成的。在沟谷洼地中可能存在零散的遗存遗物。若沟谷紧邻居住遗址或农场，则大概率发现相关遗存。
历史上，该区域的大量农产品依靠水路运输。河漫滩内的农场以农耕为核心职能，因此农场周边可能修建有临水建筑，例如码头、护岸与堤岸。但历史地图资料显示，曾紧邻迪夫伊克（De Vuik）与瓦尔斯瓦尔德（Vaalswaard）农场旧址的艾瑟尔河故道沟谷，现已因采砂作业被完全开挖。
目前残存于曲流河漫滩区域的沟谷中，仍存在遗存遗失的可能——因为该区域的洼地黏土曾被开采用于制砖产业。但黏土开采的范围与深度均未明确，因此无法完全排除埋藏水生（含海洋）考古遗存的可能性。