แนวทางการปรับปรุงอาคารพาณิชย์เพื่อเป็นพื้นที่ทางศิลปะกึ่งพำนักศิลปินในย่านสร้างสรรค์: กรณีศึกษา ถนนทรงวาด กรุงเทพมหานคร

ในปัจจุบันอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ของประเทศไทยมีมูลค่าทางเศรษฐกิจที่เติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่อง พื้นที่ชุมชนเมืองต่างๆ เช่น ปทุมวัน อารีย์ และเจริญกรุง ล้วนมีแนวคิดพัฒนาสู่ย่านสร้างสรรค์ (creative district) โดยนอกเหนือจากการให้ความสำคัญกับพื้นที่ส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์ที่หลากหลาย อาทิ หอศิลป์ พิพิธภัณฑ์ หรือ ศูนย์การออกแบบ ยังเกิดโครงการ “พื้นที่ศิลปินพำนัก” (artist residence) โดยเป็นการดำเนินการที่จัดหาทรัพยากรต่างๆ รวมถึงสถานที่ให้แก่ศิลปินในการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะและการจัดแสดง โดยให้ศิลปินมีส่วนร่วมกับชุมชนและหน่วยงานในย่านที่เข้าพักอาศัยอยู่ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวางแนวทางการพัฒนาโครงการและการออกแบบพื้นที่ศิลปินพำนักที่ส่งผลต่อการฟื้นฟูย่าน โดยเน้นศึกษาศักยภาพของอาคารซึ่งมีลักษณะวิทยาทางสถาปัตยกรรม (Architectural Typology) ที่เป็นองค์ประกอบสำคัญของชุมชนเมืองเก่า สอดคล้องกับการพัฒนาอัตลักษณ์ย่านสร้างสรรค์ และสามารถรองรับการสร้างพื้นที่ทางศิลปินพำนัก โดยพบว่าถนนทรงวาดเป็นส่วนหนึ่งของย่านสร้างสรรค์เจริญกรุงในกรุงเทพมหานคร อีกทั้งมีความสัมพันธ์กับแม่น้ำเจ้าพระยาและย่านการค้าชาวจีนมาแต่อดีต โดยมีสถานประกอบธุรกิจด้านศิลปะสร้างสรรค์และการท่องเที่ยวถึง 25 แห่ง และมีแนวโน้มเติบโตต่อเนื่อง งานศึกษานี้มีวิธีการดำเนินการพัฒนารายละเอียดโครงการผ่านขั้นตอนสำคัญคือ การเก็บข้อมูลผ่านการสำรวจพื้นที่ เพื่อทำแผนผังกายภาพของพื้นที่ถนนทรงวาดในด้านต่างๆ โดยสามารถระบุตำแหน่งที่ตั้งของอาคารพาณิชย์ ซึ่งเชื่อมต่อกับอาคารคลังสินค้าและลานใต้หลังคาที่มีอัตลักษณ์ดั้งเดิม รวมไปถึงการสัมภาษณ์ตัวแทนกลุ่มผู้เกี่ยวข้อง ได้แก่ ภัณฑารักษ์และผู้ประกอบการหอศิลป์ที่มีโครงการพื้นที่ศิลปินพำนัก และนักออกแบบโครงการในลักษณะดังกล่าว ในประเด็นด้านพื้นที่ศิลปะในกรุงเทพมหานคร ด้านการดำเนินการของโปรแกรมศิลปินพำนัก ด้านการจัดการพื้นที่ และด้านความสัมพันธ์กับตัวย่าน อีกทั้งได้สำรวจกรณีศึกษาพื้นที่ศิลปินพำนักที่มีลักษณะอาคารคล้ายคลึงกันทั้งในไทยและต่างประเทศ ซึ่งวิเคราะห์ถึงแนวคิดการออกแบบและองค์ประกอบพื้นที่ใช้สอย การจัดทำรายละเอียดโครงการนี้เป็นข้อมูลสำหรับออกแบบปรับปรุงอาคารพาณิชย์เรือนแถวกึ่งคลังสินค้าโดยกระบวนการทดลองออกแบบได้นำเสนอแนวคิดพื้นฐานในการปรับปรุงอาคาร 2 แนวทาง ได้แก่ แนวทางที่ 1 เป็นแนวทางการออกแบบเพื่ออนุรักษ์อาคารเดิมไว้ จึงมีการปรับปรุงตัวอาคารน้อย และแนวทางที่ 2 เป็นการอนุรักษ์อาคารเดิมน้อยกว่าและมีการปรับปรุงอาคารมากขึ้นซึ่งทั้ง 2 แนวทางมุ่งเน้นการออกแบบใน 4 ประเด็นหลัก คือ การรักษาลักษณะวิทยาทางสถาปัตยกรรมที่โดดเด่น การแบ่งพื้นที่ใช้งานที่ยืดหยุ่น การสร้างความต่อเนื่องของโครงการผ่านพื้นที่ลาน และการส่งเสริมความสัมพันธ์กับบริบทภายนอก กล่าวโดยสรุปได้ว่า งานวิจัยนี้ได้แสดงความเป็นไปได้ รวมถึงหลักการต่าง ๆ ในการปรับเปลี่ยนการใช้สอยของอาคารที่มีคุณค่าในย่านเมืองเก่าเพื่อเป็นพื้นที่สร้างสรรค์ศิลปะกึ่งพำนักศิลปิน ซึ่งแนวทางที่นำเสนอในงานวิจัยนี้ จะสามารถนำไปใช้ในการพิจารณาเพื่อพัฒนาอาคารประวัติศาสตร์ในพื้นที่ย่านสร้างสรรค์อื่น ๆ ได้ต่อไป

当前泰国创意产业的经济价值持续增长，巴吞旺（Pathum Wan）、阿里（Ari）、石龙军（Charoen Krung）等城市社区均提出打造创意园区（creative district）的发展思路。除了重视艺术画廊、博物馆、设计中心等多元创意促进空间外，还推出了“艺术家驻地（artist residence）”项目：通过整合各类资源，为艺术家提供创作、展示艺术作品的场地，并鼓励入驻艺术家与所在街区的社区及机构展开合作。
本研究旨在为助力街区复兴的艺术家驻地项目的开发与设计提供思路，重点研究作为老城区社区核心构成的建筑类型学（Architectural Typology）建筑的潜力——这类建筑既契合创意园区的特色打造需求，又可支撑艺术家驻地空间的运营。研究发现，曼谷石龙军街区的通瓦路不仅属于石龙军创意园区的一部分，其历史上还与湄南河及华人商贸街区有着密切联系，目前区内已有25家创意艺术与文旅商户，且仍保持持续增长态势。
本研究通过以下关键步骤推进项目细节开发：首先开展实地空间调研，绘制通瓦路各维度的空间平面图，明确商业建筑的位置——这些建筑连接着具有本土特色的仓库与廊下骑楼空间；其次对相关群体代表进行访谈，包括艺术家、拥有艺术家驻地项目的画廊经营者以及该类项目的设计师，访谈内容涵盖曼谷艺术空间、艺术家驻地项目运营、空间管理及街区关联等议题；此外还调研了国内外同类建筑类型的艺术家驻地案例，分析其设计理念与空间使用要素。
本研究通过试设计流程，为将兼具仓库属性的沿街商业建筑改造提供了两套基础改造思路：方案一以保留原有建筑为核心，仅进行少量改造；方案二则减少原有建筑保留比例，加大改造力度。两类方案均围绕四大核心设计原则展开：一是保留标志性建筑类型学特征，二是打造灵活可变的功能空间，三是通过广场空间强化项目的连贯性，四是强化与外部街区环境的关联。
综上，本研究论证了将老城区具有价值的建筑改造为艺术创作与艺术家驻地空间的可行性及各项原则，本次研究提出的改造思路可进一步为其他创意园区内历史建筑的开发与改造提供参考依据。