ร่วมชายคากับ “กัลยาณมิตร”: การปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรมภายในครอบครัวศาสนิกชนเขตเมือง

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ศึกษาความสัมพันธ์ภายในครอบครัวขยายของชนชั้นกลางไทยเชื้อสายจีนแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ โดยเน้นการวิเคราะห์พลวัตของความสัมพันธ์ท่ามกลางบริบทของสังคมเมืองสมัยใหม่ ระบบเครือญาติแบบจีน และการเข้ามามีบทบาทของกลุ่มพุทธศาสนาทางเลือก โดยใช้กรณีศึกษาเป็นครอบครัวของผู้เขียนเอง การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีแบบอัตชาติพันธุ์วรรณนา (autoethnography) โดยพิจารณาประสบการณ์ตรงของผู้เขียนในฐานะสมาชิกครอบครัว เพื่อค้นหาวิธีการต่อรองของสมาชิกกับแรงกดดันทางสังคม เศรษฐกิจ และศรัทธา โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับค่านิยมที่ให้ความสำคัญกับการรักษาดุลยภาพของความสัมพันธ์ภายในครอบครัว และความเชื่อมโยงระหว่างตัวเขากับสังคมเมืองในภาพรวมเอาไว้ วิทยานิพนธ์ชิ้นนี้ยังได้อุทิศเนื้อหาส่วนหนึ่งให้กับการศึกษาว่า การเป็น “ศิษย์” ของกลุ่มพุทธศาสนาร่วมสมัยแห่งนี้มีประสบการณ์อย่างไรบ้าง เพื่อให้ได้เกิดความเข้าใจว่า มันได้ถูกนำเข้ามาในชีวิตครอบครัวอย่างไร และได้ก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในด้านความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัวอย่างไรบ้างจากการวินิจฉัยกรณีศึกษานี้อย่างละเอียด ด้วยการผสมผสานทฤษฎี “ปฏิบัติการเชิงพิธีกรรม” (ritual practice) ของแคทเธอรีน เบล (Catherine Bell) (1992) และ “การรักษาหน้าตา” (face-work) ของเออร์วิง กอฟฟ์แมน (Erving Goffman) (1955) ผู้เขียนมีประเด็นหลักที่ต้องการเสนออยู่ 2 ประการ (1) ศาสนาที่เข้ามานั้นได้รับการตอบสนองที่ทั้งตึงเครียดและผ่อนคลาย โดยการตอบรับเช่นนี้มีที่มาจากความสัมพันธ์ดั้งเดิมในบ้านเป็นหลัก (2) ในขณะที่ศาสนิกชนได้นำความเชื่อและพิธีกรรมทางศาสนาเข้ามาในบ้าน สมาชิกในครอบครัวได้พัฒนา “กลยุทธ์” เพื่อต่อรองดุลยภาพของความสัมพันธ์ กับความเชื่อใหม่ที่ถูกนำเข้ามา โดยกลยุทธ์เหล่านี้มีทั้งรูปแบบของการตามน้ำในพิธีกรรม การนินทาลับหลัง ไปจนถึงการเงียบรับและไม่ปรากฏตัว ประเด็นเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า พิธีกรรมและกลยุทธ์ที่เกิดขึ้นในครอบครัว มีบทบาทสำคัญในการต่อรองรูปแบบความสัมพันธ์ ความรู้สึก และอัตลักษณ์ของสมาชิกทุกคน ซึ่งข้อค้นพบเหล่านี้ ก็ได้แสดงให้เห็นถึงความโกลาหลที่สามารถเกิดขึ้นในพื้นที่หลากวัฒนธรรมขนาดเล็กอย่าง “ครอบครัวชนชั้นกลางเมือง” ที่นอกจากจะเปลี่ยนแปลงโดยไม่เคยหยุดนิ่งแล้ว ยังมีแนวโน้มที่จะซับซ้อนยิ่งขึ้นอีกด้วย