ความหมายเชิงอารมณ์ความรู้สึกของ “ใจ” ในภาษาไทย

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษา ความหมายเชิงอารมณ์ของคำว่า “ใจ” ในภาษาไทย โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์ความหมายของคำว่า “ใจ” ที่ปรากฏร่วมกับหน่วยอื่นในระดับคำและวลี และ (2) จัดประเภทความหมายเชิงอารมณ์ของคำว่า “ใจ” ตามอารมณ์พื้นฐานของมนุษย์ สมมติฐานของการวิจัย ได้แก่ (1) คำว่า “ใจ” มีลักษณะหลายความหมาย (polysemy) และสามารถขยายความหมายได้ผ่านแนวคิดอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ (conceptual metaphor) และความหมายเชิงนามนัย (metonymy) ซึ่งสะท้อนมิติทางอารมณ์ความรู้สึก และ (2) ความหมายเชิงอารมณ์ของคำว่า “ใจ” สามารถจัดประเภทได้เป็น 7 อารมณ์พื้นฐาน ได้แก่ อารมณ์สุข (Joy) อารมณ์เศร้า (Sadness) อารมณ์โกรธ (Anger) อารมณ์แปลก/ประหลาดใจ (Surprise) อารมณ์กลัว (Fear) อารมณ์รังเกียจ (Disgust) และอารมณ์เป็นกลาง (Neutral) โดยใช้กรอบแนวคิดของ Ekman (1972, 1992) และการเพิ่มอารมณ์เป็นกลาง (Neutral) ตามแนวทางของจันทิมา อังคพณิชกิจ และคณะ (2023)การวิเคราะห์อาศัยข้อมูลจากพจนานุกรมภาษาไทย คลังข้อมูลภาษาไทยแห่งชาติ และสื่อออนไลน์ เช่น Facebook, โปรแกรม X, และ TikTok รวมทั้งตัวอย่างการใช้คำว่า “ใจ” ในบริบทต่าง ๆ รวม 566 รายการ โดยศึกษาความหมายโดยตรงและความหมายโดยนัยของคำ “ใจ” ผ่านแนวคิดอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์และความหมายเชิงนามนัย ผลการวิจัยพบว่า คำว่า “ใจ” มีความหมายพื้นฐานเชื่อมโยงกับอวัยวะหัวใจ และขยายไปสู่ความหมายเชิงนามธรรมที่สะท้อนถึงอารมณ์ ความคิด และพฤติกรรม โดยการประกอบกับคำนาม คำกริยา และคำคุณศัพท์ช่วยเสริมสร้างความหมายที่หลากหลายและสะท้อนมิติของบุคลิกภาพ อารมณ์ และลักษณะนิสัยผลการวิเคราะห์โดย พบว่าคำว่า “ใจ” มีมโนทัศน์ 4 รูปแบบหลัก คือ (1) ใจคือศูนย์กลางของอารมณ์ความรู้สึก (2) ใจคือแหล่งกำเนิดของอารมณ์ความรู้สึก (3) ใจคือภาชนะบรรจุอารมณ์ความรู้สึก และ (4) ใจคือวัตถุหรือสิ่งของที่สัมพันธ์กับอารมณ์ความรู้สึก นอกจากนี้ การวิเคราะห์เชิงนามนัยชี้ให้เห็นว่า “ใจ” สามารถแทนบุคคล อารมณ์ ความคิด และเจตนาได้ และมีบทบาทสำคัญ ในการสะท้อนลักษณะนิสัยและการตอบสนองต่อสถานการณ์งานวิจัยนี้ใช้เกณฑ์การวิเคราะห์และตีความของคำศัพท์”ใจ”โดยอาศัยอรรถฐานด้านอารมณ์ความรู้สึกแต่ละประเภทตามจันทิมา อังคพณิชกิจ และคณะ (2565) ผลจากการวิเคราะห์คำประกอบ “ใจ” จำนวน 470 คำ พบว่าคำเหล่านี้สามารถจัดประเภทตามอารมณ์ความรู้สึกพื้นฐานได้ 7 ประเภท ได้แก่ สุข (Joy), เศร้า (Sadness), โกรธ (Anger), ประหลาดใจ (Surprise),กลัว (Fear), รังเกียจ (Disgust) และ เป็นกลาง (Neutral) นอกจากนี้ยังพบว่าคำประกอบ “ใจ”มีความซับซ้อนในการแสดงอารมณ์และสามารถแสดงอารมณ์ได้มากกว่าหนึ่งประเภทขึ้นอยู่กับบริบทในการใช้งานงานวิจัยนี้แสดงให้เห็นว่า คำว่า “ใจ” ในภาษาไทยไม่เพียงแต่คำที่แสดงถึงอวัยวะภายในร่างกายเท่านั้น แต่ยังมีลักษณะทางภาษาศาสตร์ที่สะท้อนถึงความคิด อารมณ์ความรู้สึกของมนุษย์ โดยเกณฑ์การวิเคราะห์และตีความอารมณ์ความรู้สึกของคำศัพท์ โดยอาศัยอรรถฐานด้านอารมณ์ความรู้สึก ตามจันทิมา อังคพณิชกิจ และคณะ (2565) สามารถจำแนกและจัดประเภทอารมณ์ได้อย่างเป็นรูปธรรมและชัดเจนยิ่งขึ้น