การศึกษาการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างในจังหวัดอ่างทอง

งานวิจัยในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาโครงสร้างภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างตามพระราชบัญญัติภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง พ.ศ. 2562 รวมทั้งปัจจัยที่ส่งผลดีและผลเสียต่อกระบวนการดำเนินการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น พร้อมทั้งเปรียบเทียบผลการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในแต่ละประเภทในพื้นที่จังหวัดอ่างทอง ตลอดไปจนถึงการเสนอแนะแนวทางการปรับปรุงการดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง สำหรับในการดำเนินการวิจัยนั้นจะประยุกต์ใช้กรอบแนวคิดรูปดาว (STAR Model) ของ Jay R. Galbraith ที่สะท้อนถึงปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไว้ด้วยกัน 5 ปัจจัย ได้แก่ ปัจจัยด้านกฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ปัจจัยด้านผู้เสียภาษีที่ดินสิ่งปลูกสร้าง ปัจจัยด้านองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ปัจจัยทางด้านเครื่องมือและเทคโนโลยี และปัจจัยด้านบริบททางสังคมและการเมือง โดยงานวิจัยชิ้นนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพที่เป็นการศึกษาค้นคว้าเอกสารทั้งจากแหล่งปฐมภูมิและทุติยภูมิประกอบการสัมภาษณ์เชิงลึกที่ใช้แบบสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้างกับกลุ่มตัวอย่างจำนวน 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มตัวอย่างผู้บริหารและเจ้าหน้าที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจำนวน 11 ราย กลุ่มตัวอย่างประชาชนผู้เสียภาษีจำนวน 6 ราย และกลุ่มตัวอย่างนักวิชการด้านการคลังและผู้บริหารด้านการคลังในราชการส่วนกลางจำนวน 3 ราย รวมจำนวนกลุ่มตัวอย่างทั้งสิ้น 20 ราย ผลการวิจัยพบว่าโครงสร้างภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างมี 2 องค์ประกอบที่สำคัญ ได้แก่ อัตราภาษีที่กฎหมายได้กำหนดให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างตามการใช้ประโยชน์แบ่งเป็น 4 ลักษณะ ได้แก่ เกษตรกรรม อยู่อาศัย อื่น ๆ และที่รกร้างว่างเปล่า โดยให้จัดเก็บในอัตราสูงสุดไม่เกินร้อยละ 0.15, 0.3, 1.2 และ 1.2 ถึง 3.0 ของฐานภาษี ตามลำดับ สำหรับที่รกร้างว่างเปล่านั้นหากผู้เสียภาษีไม่ก่อประโยชน์บนที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้น ๆ ในทุก 3 ปีอัตราภาษีจะเพิ่มขึ้นร้อยละ 0.3 ของฐานภาษี โดยที่ฐานภาษีนั้นมีมูลค่าเป็นไปตามบัญชีกำหนดราคาประเมินทุนทรัพย์ที่กำหนดโดยคณะอนุกรรมการประจำจังหวัดที่ผ่านเห็นความชอบโดยคณะกรรมการกำหนดราคาประเมินทุนทรัพย์ คณะอนุกรรมการฯจะใช้วิธีการประเมินมูลค่าที่ดินและสิ่งปลูกสร้างด้วยกันหลากหลายวิธี ได้แก่ วิธีการเปรียบเทียบราคาตลาด, วิธีรายได้ และวิธีต้นทุน โดยทั่วไปแล้วบัญชีกำหนดราคาประเมินทุนทรัพย์จะมีรอบการประเมิน 4 ปี ในส่วนถัดมาอย่างปัจจัยที่ส่งผลดีและผลเสียจากการสัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่างในพื้นที่พบว่าปัจจัยด้านกฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้นรัฐบาลเป็นผู้กำหนดบทบัญญัติที่มีข้อบกพร่องสร้างความไม่เป็นธรรมต่อประชาชนผู้เสียภาษีและส่งผลกระทบให้รายได้ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นลดลงมหาศาล ถัดมาในปัจจัยด้านผู้เสียภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างพบว่าประชาชนส่วนใหญ่นั้นขาดความรู้ความเข้าใจในกฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง มิหนำซ้ำกลับมีมุมมองเพียงแค่ว่าตนนั้นต้องชำระภาษีตามหน้าที่เพียงเท่านั้น นอกจากนี้ประชาชนบางส่วนยังไม่ได้รับหนังสือแจ้งเตือนการชำระภาษีและเมื่อทราบว่าตนเองจะต้องชำระภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างจึงทำให้ได้รับโทษปรับตามกฎหมาย ในทางกลับกันนั้นประชาชนบางส่วนได้อาศัยช่องโหว่ของกฎหมายเพื่อหลีกเลี่ยงการชำระภาษี สำหรับปัจจัยด้านเครื่องมือและเทคโนโลยีในการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้นรัฐบาลได้พัฒนาโปรแกรมที่อำนวยความสะดวกในการดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อาทิ L-TAX 3000, L-Tax GIS ฯลฯ พร้อมทั้งจัดโครงการอบรมสร้างความรู้ความใจในการใช้โปรแกรมดังกล่าวให้แก่เจ้าหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ทว่าในภายหลังที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเริ่มต้นการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างโปรแกรมดังกล่าวกลับใช้งานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพอันมีสาเหตุจากการขาดความพร้อมของหน่วยงานผู้พัฒนาที่เกี่ยวข้องจึงทำให้เจ้าหน้าที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างตามความสามารถของตนเอง ในส่วนของปัจจัยด้านองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเองนั้นพบว่าการดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเกิดปัญหาในหลายขั้นตอนตั้งแต่การประชาสัมพันธ์สร้างความรู้และความเข้าใจในภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างให้แก่ประชาชนโดยมีผลลัพธ์ดังที่กล่าวถึงก่อนหน้า ในการสำรวจที่ดินและสิ่งปลูกสร้างบางองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไม่สามารถดำเนินการได้ทันตามกำหนดการณ์ที่กฎหมายได้กำหนดเอาไว้เนื่องจากภายในเขตพื้นที่มีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างจำนวนมาก นอกจากนี้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นยังประสบปัญหาในการส่งหนังสือแจ้งเตือนการชำระภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างให้แก่ประชาชนผู้เสียภาษี โดยการส่งหนังสือดังกล่าวนั้นจะส่งผ่านทางไปรษณีย์ให้แก่ประชาชนผู้เสียภาษี ทว่าข้อมูลที่อยู่ของประชาชนผู้เสียภาษีที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีอยู่นั้นไม่ตรงกับที่อยู่ปัจจุบันของประชาชนผู้เสียภาษี ทั้งนี้ สภาพปัญหาต่าง ๆ ที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแต่ละแห่งประสบอยู่นั้นก็ขึ้นอยู่กับข้อจำกัดที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนั้นมีอยู่แตกต่างกันไปอย่างพื้นที่, บุคลากร และงบประมาณ สำหรับปัจจัยสุดท้ายอย่างบริบทที่ส่งผลกระทบต่อการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้นมาจากบริบททางสังคมที่พบว่าสภาพเศรษฐกิจขณะที่พระราชบัญญัติภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง พ.ศ 2562 ได้มีผลบังคับใช้นั้นเป็นเวลาเดียวกันกับสถานการณ์การแพร่ระบาดของไวรัสโคโรน่าสายพันธ์ใหม่ได้เริ่มต้นขึ้นจึงทำให้รัฐบาลประกาศใช้มาตรการช่วยเหลือประชาชนโดยลดภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างที่ผ่านการคำนวณแล้วสูงถึงร้อยละ 90 ทำให้รายได้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขาดหายไปเป็นจำนวนมาก และในบริบททางการเมืองตามที่รัฐบาลได้กำหนดการยกเว้นมูลค่าฐานภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างที่ใช้ประโยชน์ทั้งการเกษตรและอยู่อาศัยในมูลค่า 50 ล้านบาทนั้นมีมูลค่าสูงจนเกินไปซึ่งไม่เป็นธรรมต่อประชาชนผู้เสียภาษีและส่งผลกระทบต่อรายได้ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเช่นเดียวกัน นอกจากนี้กลุ่มตัวอย่างผู้เป็นนักวิชการด้านการคลังและผู้บริหารด้านการคลังในราชการส่วนกลางได้แสดงความเห็นไปในทิศทางเดียวกันว่าหากไม่ใช่มูลค่าดังกล่าวนั้นเป็นได้ไปพระราชบัญญัติภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง พ.ศ. 2562 อาจไม่ได้ถูกประกาศใช้มาจวบจนปัจจุบันนี้ ผลการศึกษาในการเปรียบเทียบผลการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในแต่ละประเภทในพื้นที่จังหวัดอ่างทองพบว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่อยู่ในประเภทเทศบาลเมืองนั้นมักมีงบประมาณและบุคลากรในจำนวนมาก ในขณะที่จำนวนที่ดินและสิ่งปลูกสร้างมีจำนวนมากจึงส่งผลให้เทศบาลเมืองสามารถจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างได้มากขึ้นเช่นเดียวกัน ในทางกลับกันการดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างโดยเฉพาะการสำรวจที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้นจะดำเนินการได้ยากขึ้น สำหรับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นอย่างเทศบาลตำบลและองค์การบริหารส่วนตำบลจะมีงบประมาณและบุคลากรที่น้อยลงมา ในขณะที่จำนวนที่ดินและสิ่งปลูกสร้างก็มีจำนวนน้อยเช่นเดียวกันจึงทำให้เทศบาลตำบลและองค์การบริหารส่วนตำบลนั้นจัดเก็บได้ในจำนวนน้อย ทว่าการดำเนินการตามกระบวนการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างนั้นจะดำเนินการได้อย่างง่ายดายกว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในประเภทเทศบาลเมือง