Plangebied Achterhaven en Voorhaven te Edam, gemeente Edam-Volendam.

</p>
In opdracht van WSP Nederland B.V. heeft RAAP in juni 2025 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Sonderingen en boringen Achterhaven en Voorhaven te Edam in de gemeente Edam-Volendam. Het onderzoek vond plaats in het kader van een omgevingsvergunning.
</p></p>
Op grond van de onderzoeksresultaten en onder verwijzing naar de doelstellingen, kunnen de volgende uitspraken worden gedaan:
</p></p>
• Vanaf 16 m diepte bevindt zich de top van het landschap uit de ijstijd met een niet nader te specificeren verwachting voor de aanwezigheid van resten van tijdelijke kampementen van jager-verzamelaars uit het paleo- en mesolithicum. Dit niveau wordt niet geraakt door de geplande ingrepen.
</p></p>
• In het late mesolithicum en neolithicum ligt het plangebied in een waddengebied dat slecht bewoonbaar was. De archeologische verwachting voor deze periode is zeer laag.
</p></p>
• Vanaf het laat neolithicum vormt zich veen in het gebied en die veenvorming gaat door tot in de middeleeuwen. Ook het veengebied is tot aan de middeleeuwse ontginning niet geschikt geweest voor bewoning met als gevolg een lage verwachting voor de periode laat neolithicum tot en met volle middeleeuwen (tot ca. 1000 na Chr.).
</p></p>
• In de late middeleeuwen wordt het gebied ontgonnen voor de landbouw en begin 13e eeuw wordt de stad Edam gesticht. Vanaf de middeleeuwen ligt het plangebied binnen de stadsmuren. Vanaf circa 1575 is het zeker bebouwd maar voor 1575 zal het ook in gebruik geweest zijn voor bewoning.
</p></p>
• Daarnaast zijn resten van industriële activiteiten niet uitgesloten. In de omgeving zijn namelijk scheepstimmerwerven aangetroffen.
</p></p>
• Tenslotte loopt door het zuidelijke deelgebied – de noordzijde van de Voorhaven – een bestaande dijk die in 1617 is aangelegd, maar mogelijk ook oudere voorgangers heeft.
</p></p>
Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied (mogelijk) archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Daarom wordt geadviseerd om in het kader van de bestaande planvorming een vervolgstap uit het proces van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) te nemen.
</p></p>
De verwachte archeologische resten kunnen niet goed opgespoord worden met booronderzoek, daarvoor zijn de meeste ruimtelijk te beperkt (water- en beerputten, funderingen) en het verschil tussen een oude en een recente ingraving is alleen in gunstige gevallen te bepalen in de boor. Een karterend onderzoek – dat als doel heeft archeologische resten op te sporen – zal dan ook uit gravend onderzoek moeten bestaan. Normaal gesproken wordt daarvoor een proefsleuvenonderzoek ingezet, waarbij 5 tot 10% van het plangebied steekproefsgewijs wordt onderzocht. Voordeel van een dergelijk gravend onderzoek is dat het meteen ook als waarderend onderzoek kan worden ingezet. Hierbij wordt de aangetroffen archeologie beoordeeld op behoudenswaardigheid door te kijken naar de aard, datering, gaafheid en conservering, zeldzaamheid, ensemblewaarde en mogelijke kenniswinst.
</p></p>
Als er behoudenswaardige archeologische resten worden aangetroffen is normaal gesproken een opgraving de volgende stap. We gaan er althans van uit dat binnen de beoogde bodemingrepen behoud in situ onmogelijk is. Tijdens een opgraving worden de resten gedocumenteerd en geborgen.
</p></p>
Beide onderzoeksstappen zullen voorafgaand aan de civiele werkzaamheden moeten plaatsvinden. Dit betekent dat de beide zijden van zowel Voor- als Achterhaven driemaal open moeten: tweemaal voor de archeologen en eenmaal voor de bouwers. Dit levert zodanig veel hinder op voor het verkeer en omwonenden, dat twee aanpassingen aan dit advies worden aanbevolen.
</p></p>
Ten eerste: om het onderzoek op te zetten als een proefsleuvenonderzoek met een directe doorstart naar een opgraving wanneer behoudenswaardige archeologische resten worden aangetroffen. In het daarvoor benodigde door de overheid goedgekeurde Programma van Eisen zullen daarover goede afspraken tussen opdrachtgever en bevoegd gezag moeten worden opgenomen over de communicatie, de verantwoordelijkheid en de beslistermijnen ten aanzien van de besluitvorming rond behoudenswaardigheid, de doorstart en eventueel noodzakelijke wijzigingen in de onderzoeksaanpak, bemensing en het Programma van Eisen.
</p></p>
Ten tweede: om het onderzoek op te zetten als een begeleiding van de civiele werkzaamheden. Dit betekent dat een team, of meerdere teams archeologen meelopen tijdens de bouwwerkzaamheden en dat ze daarbij tijd en gelegenheid krijgen om hun onderzoek te doen. Wanneer voldoende tijd en flexibiliteit in de planning van de werkzaamheden is ingebouwd – en ook dit zal in het Programma van Eisen moeten worden geborgd – is het mogelijk alle werkzaamheden tegelijkertijd te doen. Wellicht zullen de werkzaamheden daardoor wat langer duren, maar de straat hoeft nog maar één keer open.
</p></p>
Ten slotte kan het nuttig zijn om in ieder geval de uitvoering van de geotechnische boringen te laten begeleiden door een archeoloog en deze de bemonstering mede te laten uitvoeren zodat ook voor archeologische en geologische toepassingen nuttige waarnemingen kunnen worden geregistreerd. Binnen het plangebied zijn in Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO) slechts twee boringen geregistreerd. Voor de gehele historische kern van Edam zijn er dat vijf, plus vijf sonderingen. Dit is buitengewoon weinig en iedere toevoeging zal dan ook dankbaar gebruikt kunnen worden voor andere projecten in de toekomst. Dit onderzoek is niet verplicht, het is alleen een zeer nuttige toevoeging.
</p></p>
Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verplicht (vondstmelding via ARCHIS).
</p></p>
Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Edam-Volendam, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
</p>