Archeologisch vooronderzoek in het kader van de sloop van het gemaal Torensteepolder te Numansdorp, gemeente Hoeksche Waard

Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied in de gemeente Hoekse Waard (kaart 1; afbeelding 1). Het Waterschap Hollandse Delta is voornemens het gemaal Torensteepolder met de bijbehorende dijkkruising te slopen, waarna de waterkering zal worden hersteld. Het gemaal heeft tegenwoordig geen functie meer. Het plangebied is gelegen nabij de kruising Fortlaan-Ambachtsheerenlaan te Numansdorp (Fortlaan 3p, afbeelding 2 t/m 5). Het gemaal bestaat uit een gebouw opgetrokken uit rode baksteen op een betonnen fundering met palen, buiten het dijklichaam. Het gemaal is door middel van een duiker met de Dorpshaven van Numansdorp verbonden. De duiker bestaat uit een gele of roodgele bakstenen constructie, voorzien van een betonnen overbrugging, met daarboven het wegdek op de kruin van de dijk. Om het gemaal en (met name) de duiker te slopen zal de dijk gecoupeerd moeten worden. Voorafgaand aan de ontwikkelingen dient in kaart gebracht te worden of binnen het plangebied behoudenswaardige archeologische resten (zouden kunnen) bevinden, die tegen de achtergrond van de bodemingrepen gevaar lopen. Op basis van de resultaten van dit bureauonderzoek heeft de diepere ondergrond (9-12 m -NAP) een lage archeologische verwachting voor het aantreffen archeologische resten uit het Mesolithicum op de Formatie van Kreftenheye (rivierzand) en/of Formatie van Boxtel (dekzand). Deze verwachting wordt vooralsnog als laag ingeschat vanwege de afwezigheid van aanwijzingen voor rivierduinen. Boven het dekzand met daarop een laagje Basisveen kunnen in het Laagpakket van Wormer mogelijk resten uit het Neolithicum worden aangetroffen, al zijn hiervoor op basis van het AHN en boringen in de omgeving geen aanwijzingen. De verwachting voor het Neolithicum wordt dus eveneens als laag ingeschat. Het Hollandveen met een verwachting voor archeologische resten uit de IJzertijd/Romeinse tijd ligt in de nabijheid van het plangebied op een diepte van ca. 3 m -NAP/3,5 m -mv of dieper, en is waarschijnlijk geërodeerd, met een bijbehorende lage archeologische verwachting. De voorgenomen ingrepen zullen ook niet tot deze niveaus reiken. Er bestaat wel een grote kans dat bij de ingrepen resten uit de Nieuwe tijd worden aangetroffen, in de vorm van een sluis uit 1753 met latere bouwfasen en aanpassingen. Deze resten kunnen in principe direct onder het maaiveld in het dijklichaam worden aangetroffen. Mogelijke resten kunnen bestaan uit (delen van) houten of stenen bekistingen, palen etc. De kans is echter aanwezig dat deze resten al behoorlijk zijn beschadigd door eerdere werkzaamheden, waaronder de werkzaamheden in het midden van de 20e eeuw toen het huidige gemaal en duiker werden aangelegd. Advies. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert om tijdens de sloop van het gemaal en duiker een opgraving, variant archeologische begeleiding, uit te voeren ten einde eventueel aanwezige archeologische resten in het veld te documenteren en veilig te stellen. Het gaat dan met name om de resten van de sluis uit 1753, met latere bouwfasen/aanpassingen die zich in het dijklichaam kunnen bevinden. Een dergelijk onderzoek levert kennis op met betrekking tot de ontwikkeling van zowel de sluis als de dijk, als waterstaatkundig gerelateerd erfgoed in bezit van het Waterschap. Deze elementen vertegenwoordigen naast de ondergrondse archeologische waarde ook een cultuurhistorische waarde die in kaart gebracht dient te worden. Zo levert het couperen van de dijk de (zeldzame) mogelijkheid om een profielopname van de dijk te maken en de opbouw en aanlegwijze van de dijk te documenteren. Voorafgaand aan de uitvoering van een opgraving, variant archeologische begeleiding, dient een Programma van Eisen dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag alvorens met de werkzaamheden kan worden begonnen. Het gemaal heeft niet de status van een (beschermd) Rijks- of gemeentelijk monument, maar heeft bij de cultuurhistorische inventarisatie van het Waterschap de aanduiding “Hoge cultuurhistorische waarde” meegekregen. Gedacht kan worden om voorafgaand aan de sloop van het gebouw een bouwhistorische opname uit te voeren om de karakteristieken van het gemaal vast te leggen. Hierbij dient ook aandacht te worden besteed aan de gemetselde duiker, waarvan de precieze ouderdom nu niet kan worden ingeschat. Een nadere bouwhistorische beoordeling van de duiker kan hier mogelijk uitsluitsel over bieden. Mogelijk dat de duiker te handhaven valt als historisch element, maar deze wel dicht te zetten en te voorzien van een informatiebord. Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Hoeksche Waard, om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van eventueel vervolgonderzoek of het beëindigen van het archeologisch onderzoeksproces. Ook wanneer het plangebied op enig moment op basis van de resultaten van archeologisch onderzoek wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, gemeente Hoeksche Waard, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.