มาตรการทางกฎหมายสำหรับความปลอดภัยทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตดัดแปลง (LMOs)

ถึงแม้สิ่งมีชีวิตดัดแปลง (living modified organisms-LMOs) อันเป็นผลมาจากเทคโนโลยีชีวภาพสมัยใหม่ (modern biotechnology) จะมีส่วนในการเสริมสร้างความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์โดยเฉพาะความมั่นคงทางอาหาร การเกษตรและเวชภัณฑ์ก็ตามแต่การใช้ LMOs ดังกล่าวที่ขาดมาตรการความปลอดภัยที่เพียงพอก็อาจส่งผลกระทบร้ายแรงต่อการอนุรักษ์และการใช้ความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืนและต่อสุขภาพอนามัยของมนุษย์ได้ ดังนั้นข้อ 8 (g) และข้อ 19 วรรค 3 แห่งอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ ค.ศ. 1992 (Convention on Biological Diversity, 1992 – CBD) จึงกำหนดให้ภาคีแห่ง CBD หาวิธีการจัดการและควบคุมความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องจากการใช้และการปลดปล่อย LMOs อันเป็นผลจากเทคโนโลยีชีวภาพสมัยใหม่ที่น่าจะส่งผลกระทบร้ายแรงด้านสิ่งแวดล้อมโดยเฉพาะการอนุรักษ์และการใช้ความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืนตลอดทั้งต่อสุขภาพอนามัยของมนุษย์ด้วยและ CBD ยังกำหนดให้ภาคีแห่งพิธี CBD พิจารณาจัดทำพิธีสารที่กำหนดขั้นตอนที่เหมาะสมในการเคลื่อนย้าย การจัดการและการใช้ LMOs ดังกล่าวอย่างปลอดภัย จึงเป็นที่มาของพิธีสารคาร์ตาเฮนาว่าด้วยความปลอดภัยทางชีวภาพแห่งอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ ค.ศ. 2000 (Cartagena Protocol on Biosafety to the Convention on Biological Diversity, 2000) ซึ่งเป็นสนธิสัญญาที่กำหนดหลักเกี่ยวกับความปลอดภัยทางชีวภาพของ LMOs อันเป็นผลจากเทคโนโลยีชีวภาพสมัยใหม่และเป็นที่มาของการทำดุษฎีนิพนธ์นี้เนื่องจากประเทศไทยและสมาชิกอาเซียนอีก 7 รัฐ ยกเว้น บรูไน ดารุสลามและสิงคโปร์ต่างก็เป็นภาคีแห่งพิธีสารคาร์ตาเฮนาดังกล่าว แต่ประเทศไทยก็ยังมิได้มีกฎหมายอนุวัติการพิธีสารคาร์ตาเฮนาแต่อย่างใด อีกทั้งสมาชิกอาเซียนยังขาดความร่วมมือในการกำหนดแนวทางหรือมาตรฐานร่วมกันเกี่ยวกับการเคลื่อนย้าย การจัดการและการใช้ LMOs ทั้งระหว่างสมาชิกอาเซียนด้วยกันเองและระหว่างสมาชิกอาเซียนกับรัฐอื่นๆที่มิได้เป็นสมาชิกอาเซียน ไม่ว่ารัฐอื่นนั้นจะเป็นภาคีแห่งพิธีสารคาร์ตาเฮนาหรือไม่ก็ตาม เพื่อให้เกิดความราบรื่นในการค้าผลิตภัณฑ์ LMOs อย่างปลอดภัยทั้งระหว่างสมาชิกอาเซียนด้วยกันเองในฐานะที่เป็นองค์การบูรณาการด้านเศรษฐกิจระดับภูมิภาค (regional economic integration organization) และระหว่างสมาชิกอาเซียนกับรัฐอื่นๆทั้งที่เป็นและมิได้เป็นภาคีแห่งพิธีสารคาร์ตาเฮนา​จากการศึกษาพบว่าแม้ประเทศไทยจะยังไม่มีกฎหมายอนุวัติการพิธีสารคาร์ตาเฮนาก็ตาม ประเทศไทยได้เคยจัดทำร่างพระราชบัญญัติความปลอดภัยทางชีวภาพเพื่อเตรียมออกเป็นกฎหมายอนุวัติการพันธกรณีตามพิธีสารคาร์ตาเฮนาและจากการศึกษาร่างพระราชบัญญัติความปลอดภัยทางชีวภาพดังกล่าว พบว่ามาตรการต่างๆทางกฎหมายในร่างพระราชบัญญัติดังกล่าวไปในทิศทางเดียวกันกับพิธีสารคาร์ตาเฮนา อีกทั้งยังได้เพิ่มเติมมาตรการความรับผิดและการชดใช้ตามที่กำหนดไว้ในข้อ 27 แห่งพิธีสารคาร์ตาเฮนาเข้าไปในร่างพระราชบัญญัติอีกด้วย โดยหลักเกณฑ์และข้อยกเว้นความรับผิดและการชดใช้ดังกล่าว ได้พิจารณาตามพิธีสารเพิ่มเติมนาโงยา-กัวลาลัมเปอร์ว่าด้วยความรับผิดและการชดใช้แห่งพิธีสารคาร์ตาเฮนาว่าด้วยความปลอดภัยทางชีวภาพ ค.ศ. 2010 (Nagoya-Kuala Lumpur Supplementary Protocol on Liability and Redress to the Cartagena Protocol on Biosafety, 2010) ซึ่งประเทศไทยเพียงแต่ลงนามไว้แต่ยังมิได้ให้สัตยาบัน จึงกล่าวได้ว่าร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยความปลอดภัยทางชีวภาพดังกล่าวครอบคลุมมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพตามพิธีสารคาร์ตาเฮนาและความรับผิดและการชดใช้ตามพิธีสารเพิ่มเติมนาโงยา-กัวลาลัมเปอร์ โดยมีข้อสังเกตว่าหลักความรับผิดตามร่างพระราชบัญญัติฯ ยังเป็นไปตามหลักความรับผิดเพื่อละเมิดทั่วไปแทนที่จะเป็นหลักความรับผิดเด็ดขาด (strict liability) อีกทั้งร่างพระราชบัญญัติฯ ยังจำกัดขอบเขตการใช้บังคับเฉพาะต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นในราชอาณาจักรเท่านั้นโดยมิได้กล่างถึงความเสียหายที่เกิดขึ้นในเขตเศรษฐกิจจำเพาะและไหล่ทวีปตามที่กำหนดไว้ในพิธีสารเพิ่มเติม​ในส่วนของความร่วมมือระหว่างสมาชิกอาเซียนเกี่ยวกับการเคลื่อนย้ายการจัดการและการใช้อย่างปลอดภัยซึ่ง LMOs อันเป็นผลจากเทคโนโลยีชีวภาพสมัยใหม่นั้น พบว่าความร่วมมือในระดับนโยบายหรือกฎหมายระหว่างสมาชิกอาเซียนยังอยู่ในขอบเขตที่จำกัดอยู่มากและมิใช่ความร่วมมือที่มีผลผูกพันทางกฎหมายใดๆ คงเป็นเพียงแนวทางที่ไม่มีผลผูกพันทางกฎหมายเท่านั้น เช่น แนวทางอาเซียนว่าด้วยการประเมินความเสี่ยงของ GMOs ที่เกี่ยวข้องกับการเกษตร ค.ศ. 1999 (ASEAN Guidelines on Risk Assessment of Agriculture-Related Genetically Modified Organisms (GMOs), 1999) จากกรณีที่ประเทศไทยและสมาชิกอาเซียนอีก 7 รัฐเป็นภาคีพิธีสารคาร์ตาเฮนาถึงมีข้อเสนอว่าสมาชิกอาเซียนควรขยายความร่วมมือกันเพื่อกำหนดแนวทางหรือมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพในการเคลื่อนย้าย การจัดการและการใช้ LMOs ให้ครอบคลุมมิติอื่นๆภายใต้กรอบพิธีสารคาร์ตาเฮนาได้อีก เช่น การนำเข้า การส่งออก การนำผ่านแดน การใช้ในสภาพควบคุม ตลอดทั้งการเคลื่อนย้าย LMOs ข้ามแดนเพื่อใช้เป็นอาหาร อาหารสัตว์และเพื่อการแปรรูป เป็นต้น