การพ้นจากตำแหน่งของตุลาการศาลรัฐธรรมนูญก่อนครบวาระ: ศึกษากรณีการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง

จริยธรรมของตุลาการเป็นกรอบในการกำหนดความประพฤติและความรับผิดของตุลาการอันเนื่องมาจากพฤติกรรมส่วนตัว เพื่อให้ตุลาการมีพฤติกรรมที่เหมาะสมกับฐานะและการทำหน้าที่ในทางตุลาการ โดยหากมีการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามกรอบจริยธรรมจะมีกลไกการถ่วงดุลตรวจสอบเพื่อนำไปสู่การกำหนดโทษอันเนื่องมาจากพฤติกรรมดังกล่าว ทั้งนี้ การกำหนดกรอบความรับผิดและกลไกการถ่วงดุลตรวจสอบจะต้องมีความเหมาะสมเพื่อไม่ให้กระทบต่อความเป็นอิสระของตุลาการ อันจะส่งผลต่อการทำหน้าที่ในทางตุลาการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หน้าที่ในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 กำหนดให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรมเพื่อใช้บังคับร่วมกัน ทั้งยังกำหนดให้เป็นหนึ่งในลักษณะต้องห้ามของผู้ดำรงตำแหน่ง รวมถึงเป็นเหตุของการให้พ้นจากตำแหน่ง ซึ่งต่อมาได้มีมาตรฐานทางจริยธรรมของตุลาการศาลรัฐธรรมนูญและผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ รวมทั้งผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดินและหัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ พ.ศ. 2561 ขึ้นใช้บังคับ ดังนั้น จึงมีปัญหาว่ามาตรฐานทางจริยธรรมฉบับนี้เป็นการกำหนดกรอบความประพฤติและความรับผิดของตุลาการอันเนื่องมาจากพฤติกรรมส่วนตัวที่เหมาะสมหรือไม่ทั้งหากเมื่อมีการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามกรอบจริยธรรมดังกล่าวจะมีกลไกถ่วงดุลตรวจสอบและการกำหนดโทษอย่างเหมาะสมสอดคล้องกับหลักความเป็นอิสระของตุลาการหรือไม่ อย่างไรจากการศึกษาข้อความคิดเกี่ยวกับหลักความเป็นอิสระของตุลาการ ความรับผิดของตุลาการ รวมถึงการถ่วงดุลตรวจสอบตุลาการ ประกอบการศึกษาเปรียบเทียบการกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรมของตุลาการรัฐธรรมนูญในสาธารณรัฐฝรั่งเศส และตุลาการศาลรัฐธรรมนูญในสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี พบว่า การกำหนดให้ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญของประเทศไทยร่วมกับองค์กรอิสระกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรม และให้องค์กรอิสระ ผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน หัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา และคณะรัฐมนตรีต้องอยู่ภายใต้บังคับของมาตรฐานทางจริยธรรมเช่นเดียวกับตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ขณะที่แต่ละองค์กรต่างมีสารัตถะและอำนาจหน้าที่แตกต่างกัน ย่อมส่งผลให้เนื้อหาหรือผลผลิตของมาตรฐานทางจริยธรรมที่ได้จากการพิจารณาร่วมกันไม่สอดคล้องกับลักษณะความเป็นองค์กรตุลาการของศาลรัฐธรรมนูญ และในทางกลับกันอาจส่งผลกระทบต่อการทำหน้าที่ขององค์กรอื่นที่ต้องตกอยู่ภายใต้มาตรฐานทางจริยธรรมฉบับเดียวกับศาลรัฐธรรมนูญ ทั้งนี้ เนื้อหาของมาตรฐานทางจริยธรรมดังกล่าวยังมีลักษณะเป็นนามธรรมมากจนเกินไป อาจเปิดช่องให้เกิดการตีความได้อย่างกว้างขวางอีกทั้งมาตรฐานทางจริยธรรมบางข้อยังมีเนื้อหาที่ใกล้เคียงกัน แต่ผลของการฝ่าฝืนต่างกัน นอกจากนี้ มาตรฐานทางจริยธรรมในบางข้อยังมีเนื้อหาที่ไม่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติหน้าที่ในทางตุลาการให้ลุล่วงอีกด้วยนอกจากปัญหาสองประการข้างต้นแล้ว ผลของการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมที่ให้ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญจะต้องพ้นจากตำแหน่ง และการกำหนดผลของการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรงที่ให้ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญต้องพ้นจากตำแหน่ง และถูกยังเพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง หรืออาจเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งมีกําหนดเวลาไม่เกินสิบปี ซึ่งหากถูกเพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ผู้นั้นจะไม่มีสิทธิสมัครรับเลือกตั้งหรือสมัครรับเลือกเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา สมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นตลอดไป และไม่มีสิทธิดำรงตำแหน่งทางการเมืองใด ๆ นั้น เป็นโทษที่ไม่เกี่ยวข้องกับการประพฤติตนไม่เหมาะสมกับตำแหน่งตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ อีกทั้งกลไกตรวจสอบการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมซึ่งไม่ปรากฏขั้นตอนหรือวิธีการลงมติของคณะตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ และการกำหนดให้ศาลฎีกาและคณะกรรมการ ป.ป.ช. มีอำนาจตรวจสอบการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง ยังเป็นการกำหนดกลไกถ่วงดุลตรวจสอบที่ไม่เหมาะสมและไม่สอดคล้องกับลักษณะของความรับผิดทางจริยธรรมอีกด้วย ดังนั้น เพื่อให้ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญได้รับการประกันความเป็นอิสระ โดยการกำหนดความรับผิดและการถ่วงดุลตรวจสอบที่เหมาะสม จึงเสนอให้มีการแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับการพ้นจากตำแหน่งของตุลาการศาลรัฐธรรมนูญก่อนครบวาระ เนื่องจากการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรม ในประเด็นปัญหาองค์กรผู้กำหนดและองค์กรที่อยู่ภายใต้บังคับของมาตรฐานทางจริยธรรม เนื้อหาของมาตรฐานทางจริยธรรม ผลของการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรม ตลอดจนกลไกตรวจสอบการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมของตุลาการเพื่อให้มีความเหมาะสม และสอดคล้องกับหลักความเป็นอิสระของตุลาการต่อไป