หลักนิติธรรมกับการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลาย: ศึกษาคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพพลวัตของปัญหาและพัฒนาการด้านการเรียกร้องและการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลายในประเทศและต่างประเทศ ศึกษาหลักการสำคัญและความจำเป็นในการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวตามรัฐธรรมนูญของบุคคลเพศหลากหลายที่เหมาะสมสอดคล้องกับหลักนิติธรรม รวมทั้งศึกษาคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญไทยและต่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลาย การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการนำหลักนิติธรรมมาใช้ในการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลาย โดยศึกษาจากคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่มผลการวิจัยพบว่า การใช้หลักนิติธรรมแบบดั้งเดิมมีข้อจำกัดในการคุ้มครองสิทธิครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลาย โดยเฉพาะในประเด็นสิทธิในการสมรส สิทธิในทรัพย์สิน ความสัมพันธ์ระหว่างคู่สมรส และสิทธิในการมีบุตร จากการศึกษาคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญในต่างประเทศ พบว่าศาลได้พัฒนาการใช้หลักนิติธรรมเชิงพลวัตร (Dynamic Rule of Law) ในการตีความกฎหมายให้สอดคล้องกับสภาพสังคมที่เปลี่ยนแปลง ผลจากคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่ม ก่อให้เกิดกรอบแนวคิด "EVOLVE-PLUS" ซึ่งเป็นการบูรณาการระหว่างหลักการคุ้มครองสิทธิโดยใช้หลักนิติธรรมเชิงพลวัตรที่ก้าวหน้าจากต่างประเทศกับการปรับใช้ให้เหมาะสมกับบริบทสังคมไทย เพื่อให้การคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลายมีความครอบคลุมและเป็นธรรมมากขึ้น การนำหลัก EVOLVE-PLUS Framework มาปรับใช้ในการวินิจฉัยคดีเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลายในประเทศไทยนั้น มีความยืดหยุ่นในการเลือกใช้หลักการที่เหมาะสมกับแต่ละกรณี โดยไม่จำเป็นต้องนำมาใช้ครบทั้ง 10 หลักการ ผู้วิจัยนำมาปรับการบัญญัติประมวลพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 โดยใช้ 5 หลักการ ได้แก่ 1) หลักการสังคมเปิดและสิทธิสากล(Open Society & Universal Rights) ที่เน้นการสร้างความเข้าใจและการยอมรับผ่านการสื่อสารที่ชัดเจน 2) หลักนวัตกรรมทางกฎหมายและผลกระทบระยะยาว(Legal Innovation & Long-term Impact) ที่มุ่งพัฒนากฎหมายควบคู่กับการสร้างความเข้าใจในสังคม 3) หลักการส่งเสริมความเท่าเทียมและความกลมกลืนทางสังคม(Equality Enhancement & Social Harmony) ที่สอดคล้องกับหลักความเสมอภาคตามรัฐธรรมนูญ 4) หลักความสมดุลของสิทธิตามกฎหมาย (Legal Rights Balance) ที่คำนึงถึงการคุ้มครองสิทธิของทุกฝ่าย และ 5) หลักการพัฒนาที่ยั่งยืนและเทคโนโลยีที่ชาญฉลาด(Sustainable Development & Smart Technology) ที่มุ่งเน้นการใช้สื่อและเทคโนโลยีในการสร้างความเข้าใจและการยอมรับในสังคม ทั้งนี้ การนำกรอบแนวคิดดังกล่าวมาปรับใช้จะช่วยพัฒนาการคุ้มครองสิทธิในครอบครัวของบุคคลเพศหลากหลายให้มีประสิทธิภาพและเป็นที่ยอมรับในสังคมไทยมากขึ้น