ผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุน: กรณีศึกษาโครงการรับซื้อใบอ้อย (โรงงานไฟฟ้าชีวมวล จังหวัดชัยภูมิ)

โรงงานไฟฟ้าชีวมวลถูกก่อตั้งเพื่อลดของเสียที่เกิดขึ้นระหว่างการผลิตน้ำตาล โดยได้นำของเหลือที่เกิดจากกระบวนการผลิตน้ำตาล และของเหลือทิ้งที่เป็นวัสดุเกษตรของชาวไร่อ้อยมาใช้ในการผลิตกระแสไฟฟ้า การดำเนินการของโรงงานได้มีการประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และโรงงานแห่งนี้ได้รับรางวัลด้านเทคโนโลยีสะอาดจากหลายสถาบัน อย่างไรก็ตามยังไม่มีการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) ของโครงการต่าง ๆ ที่โรงงานได้ดำเนินการ ดังนั้นงานนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อประเมิน SROI ของโครงการรับซื้อใบอ้อยของชาวไร่อ้อยในพื้นที่ใกล้กับโรงไฟฟ้าชีวมวล ได้แก่ อำเภอภูเขียว อำเภอแก้งคร้อ อำเภอเกษตรสมบูรณ์ อำเภอบ้านแท่น อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ และอำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น ซึ่งเป็นกิจกรรมหนึ่งภายใต้การดำเนินงานของโรงงานไฟฟ้าชีวมวลเพื่อหาวัตถุดิบในการผลิตพลังงานเพิ่มเติม โดยผู้วิจัยได้พิจารณาผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของโครงการ ได้แก่ ชาวไร่อ้อย พ่อค้าคนกลาง พนักงานขับเครื่องจักรกลการเกษตร พนักงานของโรงไฟฟ้า และชุมชนใกล้เคียง ในระยะรัศมี 5 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้าชีวมวล และพิจารณาผลตอบแทนทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นทางตรงต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย จากข้อมูลที่รวบรวมในปี 2565 พบว่า SROI ของโครงการรับซื้อใบอ้อยจากการเกษตรของชาวไร่อ้อย คือ 1.6 บาทต่อ 1 บาทที่ใช้ซื้อวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ซึ่งเป็นตัวเลขที่ไม่สูงมากหากเทียบกับโครงการกิจการเพื่อสังคมอื่น ๆ เพราะงานวิจัยนี้พิจารณาเฉพาะผลตอบแทนทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นโดยตรง มิได้พิจารณาผลทางอ้อมอื่น ๆ เช่น ผลของการลดแก๊สเรือนกระจกเนื่องจากเมื่อของเหลือทางการเกษตรถูกนำไปใช้เป็นวัตถุดิบของโรงไฟฟ้าชีวมวล ก็จะลดการปล่อยให้เกิดการเน่าเสียของของเหลือดังกล่าว และการลดการเกิดฝุ่น PM2.5 เพราะการรับซื้อของเหลือทางการเกษตรลดการเผาไหม้ของของเหลือเหล่านี้ และเมื่อของเหลือเหล่านี้ถูกนำไปใช้ผลิตกระแสไฟฟ้า โรงงานไฟฟ้าชีวมวลก็มีระบบป้องกันการปล่อยฝุ่นควันออกสู่สิ่งแวดล้อม เป็นต้น ทั้งนี้ที่ผู้วิจัยไม่ได้พิจารณาการลดการเกิดฝุ่น PM2.5 เพราะจากการสัมภาษณ์ผู้นำชุมชนไม่พบว่ามีความกังวลเกี่ยวกับ PM 2.5 ที่เกิดจากการเผาเศษอ้อย ซึ่งอาจเป็นเพราะว่างานวิจัยนี้ครอบคลุมเฉพาะผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่ในระยะ 5 กม. จากโรงไฟฟ้า ในขณะที่ PM 2.5 อาจส่งผลกระทบต่อพื้นที่อื่นที่กว้างกว่านี้ขึ้นอยู่กับกระแสลม อีกข้อมูลที่น่าสนใจที่ได้รับจากการทำวิจัยชิ้นนี้ คือ พบว่าสาเหตุหลักที่ชาวไร่อ้อยเผาเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรเนื่องจากขาดเครื่องจักรกลการเกษตร ดังนั้นรัฐบาลอาจพิจารณาสนับสนุนเกษตรกรด้วยเครื่องจักรกลการเกษตร รวมถึงการหาแหล่งรับซื้อเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร ก็น่าจะช่วยลดการเผาเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร และลดปัญหาการเกิดฝุ่น PM2.5 ลงได้