ความรับผิดชอบของผู้ผลิตตามหลักสิทธิในการซ่อม (right to repair): ศึกษาเฉพาะกรณีการจัดการผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดใหญ่ในครัวเรือน

แนวคิดของ “สิทธิในการซ่อม” (Right to Repair) มาจากความประสงค์ให้ผู้ผลิตต้องคำนึงถึงการลดมลพิษที่เกิดขึ้นในกระบวนการผลิตและความสามารถในการยืดอายุการใช้งานของผลิตภัณฑ์ที่เพิ่มขึ้น อันเป็นมาตรการในการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิตโดยที่ผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ แทนที่จะถูกทิ้งหรือกำจัด แต่จะถูกเก็บรักษาให้อยู่ในสภาพใช้งานได้นานขึ้นด้วยการเข้าถึงชิ้นส่วนอะไหล่และสิ่งอำนวยความสะดวกในการซ่อมแซมได้ง่ายขึ้น การค้นคว้าอิสระฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึงสิทธิในการซ่อมเพื่อเป็นแนวทางในการบริหารจัดการเพื่อลดปริมาณการเกิดขยะจากซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดใหญ่ในครัวเรือน โดยศึกษาจากมาตรการทั้งทางนโยบายและกฎหมายภายในประเทศ เปรียบเทียบกับแนวคิดและหลักการของประเทศในกลุ่มสหภาพยุโรป ประเทศฝรั่งเศส และสหราชอาณาจักร จากการศึกษาพบว่าประเทศไทยยังมีเพียงกฎหมายหรือข้อบังคับขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ใช้สำหรับจัดการกับขยะมูลฝอยทั่วไปเท่านั้นสำหรับพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 พระราชบัญญัติการสาธารณสุข พ.ศ. 2535 พระราชบัญญัติวัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 พระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 หรือพระราชบัญญัติมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม พ.ศ. 2511 ตลอดจนร่างพระราชบัญญัติการจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. ....” ก็ไม่ได้มีบทบัญญัติเพื่อบังคับใช้สำหรับจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ซึ่งมีส่วนประกอบของโลหะหนักหรือสารเคมีที่มีความเป็นพิษสูงเป็นการเฉพาะ อีกทั้งไม่ได้กำหนดถึงแนวทางหรือมาตรการในขั้นตอนการผลิตผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ให้มีความทนทาน การยืดอายุผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ และการจัดหาอะไหล่ให้แก่ผู้บริโภค อันเป็นมาตรการเกี่ยวกับสิทธิในการซ่อมแต่อย่างใด เมื่อประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายบังคับแก่การจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์โดยเฉพาะ จึงไม่มีหน่วยงานที่รับผิดชอบโดยตรงและก่อให้เกิดช่องว่างในการบังคับใช้กฎหมายกับการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ นอกจากนั้นยังไม่มีขอบเขตคำนิยามของผลิตภัณฑ์อิเล็กทรอนิกส์ที่ชัดเจนว่าผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ประเภทใดบ้างที่อยู่ในขอบเขตที่ผู้ผลิตจะต้องจัดหาชิ้นส่วนหรืออะไหล่ทดแทนของผลิตภัณฑ์ที่สามารถถอดออกและเปลี่ยนใหม่ได้โดยไม่เสียหายต่อผลิตภัณฑ์เป็นการถาวร ตลอดจนขาดข้อกำหนดเกี่ยวกับระยะเวลาในการส่งมอบชิ้นส่วนหรืออะไหล่ และการเข้าถึงข้อมูลแก่ช่างซ่อมมืออาชีพหรือผู้บริโภค ขาดมาตรการในการกำหนดความรับผิดของผู้ผลิต ซึ่งต้องมีความรับผิดชอบต่อผลกระทบที่มีต่อสิ่งแวดล้อมทั้งหมดที่เกิดขึ้นจากผลิตภัณฑ์ของตนตลอดช่วงชีวิตของผลิตภัณฑ์ แม้ว่าการนำหลักการของสิทธิในการซ่อมมาบัญญัติเป็นกฎหมายอาจจะก่อให้เกิดผลกระทบเรื่องการลงทุนและความพร้อมของผู้ผลิตตลอดจนความเข้าใจของประชาชนทุกฝ่าย แต่เมื่อพิจารณาผลดีผลเสียแล้วผู้ศึกษาเห็นว่า ภาครัฐควรเร่งผลักดันกฎหมาย ระเบียบข้อบังคับ ในการกำหนดให้มีมาตรการเกี่ยวกับสิทธิในการซ่อม เพื่อเป็นการกำหนดให้ผู้ผลิตเข้ามามีส่วนร่วม และเพื่อเป็นการส่งเสริมกลุ่มธุรกิจการให้บริการซ่อมแซมผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์มืออาชีพอย่างจริงจังและมีประสิทธิภาพ ซึ่งจะทำให้เกิดการพัฒนาระบบและกระบวนการในการแก้ไขปัญหาขยะอิเล็กทรอนิกส์ล้นเมืองได้อย่างยั่งยืนต่อไป