การประกอบสร้างอัตลักษณ์เพื่อสร้างตัวตนด้านไลฟ์สไตล์บนแอปพลิเคชัน TikTok

การวิจัยเรื่อง “การประกอบสร้างอัตลักษณ์เพื่อสร้างตัวตนด้านไลฟ์สไตล์บนแอปพลิเคชัน TikTok” มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาอัตลักษณ์ของผู้ที่มีตัวตนบนแอปพลิเคชันTikTok และเพื่อศึกษารูปแบบและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์ของผู้ที่มีตัวตนบนแอปพลิเคชัน TikTok งานวิจัยนี้เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยการวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) ที่สืบค้นข้อมูลมาจากงานวิจัย หนังสือ บทความทางวิชาการ สื่ออิเล็กทรอนิกส์ รวมถึงคลิปวิดีโอและข้อมูลต่าง ๆ ที่พบในบัญชีผู้ใช้ของกลุ่มผู้ให้ข้อมูลบนแอปพลิเคชัน TikTok และมีการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In-depth interview) กลุ่มผู้ให้ข้อมูลซึ่งในที่นี้คือผู้ที่มีตัวตนบนแอปพลิเคชัน TikTok ที่มีการผลิตเนื้อหาเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตหรือไลฟ์สไตล์ (Lifestyle) และมียอดผู้ติดตาม 100,000 คนขึ้นไป ซึ่งจะเป็นการคัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจง (Purposing Sampling) จำนวนทั้งหมด 4 ท่าน โดยแนวคิดที่นำมาใช้ในการศึกษา คือ แนวคิดเกี่ยวกับอัตลักษณ์ (Identity) แนวคิดวาทวิทยา (Rhetoric) แนวคิดเกี่ยวกับผู้ทรงอิทธิพลทางความคิด (Influencer) และข้อมูลเกี่ยวกับแอปพลิเคชัน TikTok เพื่อเป็นแนวทางในการหาผลการศึกษาของการวิจัยในครั้งนี้ผลการศึกษาพบว่า อัตลักษณ์ที่พบบนแอปพลิเคชัน TikTok ของกลุ่มผู้ให้ข้อมูลล้วนเป็นอัตลักษณ์ที่สามารถพบได้ในชีวิตจริง เป็นการประกอบสร้างอัตลักษณ์ขึ้นมาจากปัจจัยต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน เช่น ภูมิหลังของกลุ่มผู้ให้ข้อมูล ความชื่นชอบในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การบริโภคประจำวัน บุคลิก ท่าทาง เป็นต้น ซึ่งสิ่งเหล่านี้สามารถบ่งบอกถึงความเป็นตัวตนได้อย่างชัดเจนแม้จะไม่ได้เป็นสิ่งที่ติดตัวมาตั้งแต่กำเนิดหากแต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจากการซึมซับ เรียนรู้ รวมถึงเกิดจากแวดล้อมบริบทสังคมด้วย ซึ่งอัตลักษณ์ของกลุ่มผู้ให้ข้อมูลจะมีความเป็นพลวัตร (Dynamic) คือ จะมีการเปลี่ยนแปลงไปตามสถานการณ์ที่พบเจอ โดยอัตลักษณ์ของกลุ่มผู้ให้ข้อมูลจะเปลี่ยนแปลงไปก็ต่อเมื่อเกิดการค้นหาอัตลักษณ์ใหม่และการว่าจ้างเชิงพาณิชย์ ที่เมื่อกลุ่มผู้ให้ข้อมูลทำการค้นหาอัตลักษณ์ได้แล้วก็จะส่งผลให้มีผู้ที่ชื่นชอบ ติดตาม จนกลายเป็นลักษณะของผู้ทรงอิทธิพลทางความคิด (Influencer) ที่จะนำไปสู่การว่าจ้างเชิงพาณิชย์ได้ นอกจากนี้กลุ่มผู้ให้ข้อมูลยังมีการตั้งรูปโปรไฟล์ (Profile) และตั้งชื่อผู้ใช้บนแอปพลิเคชัน TikTok เพื่อแสดงออกทางอัตลักษณ์ รวมถึงมีการรับรู้ผลสะท้อนกลับ (Feedback) ซึ่งเป็นการทดสอบอัตลักษณ์จากจำนวนการกดไลก์ (Like) การแสดงความคิดเห็น (Comment) และการกดแชร์ (Share) อีกด้วย ซึ่งนอกจากการใช้ฟังก์ชันต่าง ๆ เพื่อแสดงออกและทดสอบทางอัตลักษณ์แล้ว กลุ่มผู้ให้ข้อมูลยังมีการใช้ฟังก์ชันบนแอปพลิเคชัน TikTok เพื่อเป็นอีกหนึ่งวิธีในการนำเสนออัตลักษณ์ด้วย โดยพบว่า เมื่อเป็นการนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไป กลุ่มผู้ให้ข้อมูลจะเลือกใช้ฟังก์ชันการปักหมุด (Pin) คลิปวิดีโอเพื่อให้ผู้ที่ได้เข้ามาชมบัญชีผู้ใช้ได้รู้จักกลุ่มผู้ให้ข้อมูลง่ายขึ้น อีกทั้งยังมีการใช้ฟังก์ชัน Playlist เพื่อแบ่งหมวดหมู่คลิปวิดีโอให้เป็นระเบียบ เอื้อต่อทั้งตนเองและผู้ชมท่านอื่น และเมื่อเป็นการนำเสนออัตลักษณ์เมื่อถูกว่าจ้าง กลุ่มผู้ให้ข้อมูลบางท่านยังมีการใช้ฟังก์ชัน Playlist เพื่อแบ่งหมวดหมู่คลิปวิดีโอเกี่ยวกับการว่าจ้างไว้ให้ผู้ว่าจ้างได้พิจารณาจ้าง รวมถึงมีการเลือกใช้ฟังก์ชัน TikTok Shop ในลักษณะของการเป็นนายหน้านำตะกร้าสินค้าจากบัญชีผู้ใช้ของผู้ว่าจ้างมาไว้ที่หน้า TikTok Shop ของตนเองเพื่อเป็นการเพิ่มโอกาสให้สินค้าหรือผลิตภัณฑ์นั้น ๆ ถูกมองเห็นและได้รับความสนใจมากขึ้นอีกด้วยในส่วนของรูปแบบและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์บนแอปพลิเคชัน TikTok พบว่า สามารถแบ่งรูปแบบและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์ได้เป็น 2 ส่วน คือ รูปแบบและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไป ซึ่งจะเป็นการผลิตและเผยแพร่เนื้อหาตามความต้องการของตนเอง นำเสนอความเป็นตัวเองหรือสิ่งที่สามารถสะท้อนถึงความเป็นตัวเองได้ และรูปแบบและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์เมื่อถูกว่าจ้าง จะเป็นการผลิตและเผยแพร่เนื้อหาตามความต้องการของผู้ว่าจ้างซึ่งอาจทำให้อัตลักษณ์มีความเปลี่ยนแปลงไปเพราะในบางทีอัตลักษณ์ของผู้ให้ข้อมูลและความต้องการของผู้ว่าจ้างอาจจะไม่ตรงกัน โดยรูปแบบการนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไปจะพบ 2 รูปแบบหลัก ๆ คือ รูปแบบการนำเสนอแบบให้ความบันเทิง (Entertainment) และรูปแบบการนำเสนอแบบให้สาระความรู้ผ่านความบันเทิง (Edutainment) หากแต่เมื่อเป็นการว่าจ้าง รูปแบบการนำเสนอจะมีเพียงรูปแบบเดียว คือ รูปแบบการนำเสนอแบบให้สาระความรู้ผ่านความบันเทิง (Edutainment) โดยในส่วนของวิธีการนำเสนออัตลักษณ์ พบว่า ทั้งวิธีการนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไปและวิธีการนำเสนออัตลักษณ์เมื่อถูกว่าจ้างจะมี 2 วิธีการเหมือนกัน คือ มีการผลิตคลิปวิดีโอ ซึ่งขั้นตอนการผลิตคลิปวิดีโอนี้จะสอดคล้องกับขั้นตอนการผลิตสื่อวิดีทัศน์ (3P) คือ ขั้นตอนก่อนการผลิต (Pre-Production) ขั้นตอนการผลิต (Production) และ ขั้นตอนหลังการผลิต (Post-Production) ซึ่งก็จะมีขั้นตอนที่แตกต่างกันไป หากเป็นวิธีการนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไปก็จะเป็นการผลิตตามความต้องการของตนเอง หากแต่เป็นวิธีการนำเสนออัตลักษณ์เมื่อถูกว่าจ้าง จะมีขั้นตอนการผลิตตามความต้องการของผู้ว่าจ้างเป็นหลัก และนอกจากการผลิตคลิปวิดีโอแล้วก็ยังมีการเลือกใช้ฟังก์ชันบนแอปพลิเคชัน TikTok ในการนำเสนออัตลักษณ์ดังที่กล่าวไว้ข้างต้นอีกด้วย ซึ่งไม่ว่าจะเป็นการผลิตเนื้อหาเพื่อนำเสนออัตลักษณ์โดยทั่วไปหรือเมื่อถูกว่าจ้างจะต้องอยู่ภายใต้กฎเกณฑ์ของแอปพลิเคชัน TikTok เพื่อมิให้เป็นการละเมิดกฎเกณฑ์ของแอปพลิเคชันที่จะนำไปสู่การถูกระงับบัญชีผู้ใช้ได้ โดยกฎเกณฑ์หลัก ๆ ของแอปพลิเคชัน TikTok ได้แก่ เรื่องของความรุนแรง อาวุธ การเปิดเผยข้อมูลส่วนตัว การโป๊เปลือย รวมถึงการกล่าวถึงชื่อแอปพลิเคชันอื่นด้วย เป็นต้น อาจกล่าวได้ว่า แม้การใช้งานแอปพลิเคชัน TikTok จะดูมีอิสระและเป็นแอปพลิเคชันที่มีฟังก์ชันการทำงานเอื้อต่อการผลิตเนื้อหาเพื่อทำการสร้างตัวตน หากแต่ในความเป็นจริงแล้วนั้นก็ยังมีข้อห้ามหรือกฎเกณฑ์ต่าง ๆ มาครอบงำความอิสระนั้นอยู่ ทำให้การสร้างตัวตนบนแอปพลิเคชัน TikTok ของกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหรือผู้ทรงอิทธิพลทางความคิด (Influencer) นี้ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะทำได้อย่างมีอิสระ แต่จะต้องเป็นไปตามกฎเกณฑ์ของแอปพลิเคชันที่ได้กำหนดไว้นั่นเอง