การบริหารจัดการคดีพาณิชย์ในศาลยุติธรรม

ระบบกฎหมายพาณิชย์ (Commercial Law System) เกิดขึ้นจากประเพณีปฏิบัติระหว่างพ่อค้า พัฒนามาเป็นกฎหมายระหว่างพ่อค้า ซึ่งรูปแบบในการทำข้อตกลงจะเปลี่ยนแปลงไปตามความเจริญก้าวหน้าของแต่ละยุคสมัยของธรรมเนียมปฏิบัติทางการค้า สำหรับประเทศไทย ด้วยเหตุที่รูปแบบการค้าพาณิชย์ในอดีตมีลักษณะไม่ยุ่งยาก ซับซ้อน ทั้งข้อพิพาทส่วนใหญ่เป็นเรื่องทางแพ่ง จึงได้นำกฎหมายแพ่งและกฎหมายที่มีลักษณะพาณิชย์มารวมไว้ด้วยกันในประมวลกฎหมายกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ตั้งแต่มีการประกาศใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2478 และยังคงบังคับใช้อยู่จนกระทั่งปัจจุบัน เมื่อโลกปัจจุบันมีการขยายตัวทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรวดเร็ว ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีผลักดันให้ระบบเศรษฐกิจ โครงสร้างและพฤติกรรมของการดำเนินธุรกิจเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก แต่การที่ประเทศไทยยังคงนำกฎหมายแพ่งซึ่งเป็นกฎหมายอันเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคลตั้งแต่เกิดจนตาย ปะปนกับกฎหมายที่มีลักษณะพาณิชย์ ทั้งยังกำหนดวิธีพิจารณาความในรูปแบบเดียวกัน ทำให้มีการนำหลักกฎหมายทางแพ่งที่มีลักษณะยุ่งยาก ซับซ้อน และไม่สอดคล้องกับคดีที่มีลักษณะพาณิชย์มาใช้ในคดีที่มีลักษณะพาณิชย์ที่ต้องการความรวดเร็ว ฉับไว ชัดเจน เรียบง่าย ย่อมกระทบต่อความเชื่อมั่นที่ผู้ประกอบธุรกิจมีต่อกระบวนการยุติธรรมที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินคดีที่มีลักษณะพาณิชย์ของประเทศไทย ทั้งยังส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจ การค้า การลงทุนอีกด้วย อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันประเทศไทยจัดให้มีการพิจารณาพิพากษาคดีสำหรับคดีลักษณะพาณิชย์โดยเฉพาะในศาลยุติธรรมชั้นต้น เช่น ศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลาง แผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจในศาลแพ่งกรุงเทพใต้ และจัดตั้งแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจขึ้นในศาลฎีกา แต่ความพยามดังกล่าวยังไม่เป็นการอำนวยความยุติธรรมให้แก่คู่ความที่มีข้อพิพาททางพาณิชย์อย่างแท้จริง ไม่ว่าจะเพราะการไม่ได้กำหนดลักษณะของคดีพาณิชย์ ไม่ได้กำหนดคุณสมบัติของคู่พิพาท การจัดตั้งแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจในศาลยุติธรรมชั้นต้นไม่ครอบคลุมทั่วประเทศไทย การที่ไม่มีผู้พิพากษาหรือผู้เชี่ยวชาญในด้านการค้าพาณิชย์ร่วมเป็นองค์คณะในการพิจารณาพิพากษาคดี การบริหารจัดการคดีพาณิชย์ของศาลยุติธรรมยังรวมกับการบริหารจัดการคดีอาญาและคดีแพ่งอื่น เป็นต้น ดังนั้น เพื่อสร้างโอกาสความสามารถในการแข่งขันด้านการค้าของประเทศไทยในตลาดการค้า และเป็นการพัฒนาระบบงานยุติธรรมทางพาณิชย์ของประเทศไทยให้เท่าทันกับลักษณะการค้าในปัจจุบัน และเพื่อให้การดำเนินการบริหารจัดการคดีลักษณะพาณิชย์ในศาลยุติธรรมสอดคล้องกับหลักการค้าพาณิชย์ที่เป็นสากล ผู้เขียนเห็นควรแบ่งแนวทางการพัฒนาการบริหารจัดการคดีพาณิชย์ในศาลยุติธรรมออกเป็น 3 ประเด็น และกำหนดแนวทางการพัฒนาเป็น 3 ระยะ ดังนี้ ประเด็นแรก ศาลยุติธรรมควรกำหนดลักษณะและนิยาม “คดีพาณิชย์” และ “คู่พิพาท” ในคดีพาณิชย์ให้ชัดเจนครอบคลุมคดีที่มีลักษณะพาณิชย์ ประเด็นที่สอง ศาลยุติธรรมควรจัดให้มีแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจขึ้นในศาลชั้นต้น จัดตั้งแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจในศาลชั้นอุทธรณ์ จัดให้มีกฎหมายวิธีพิจารณาคดีพาณิชย์ การพิจารณาพิพากษาคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจโดยผู้พิพากษาผู้มีความเชี่ยวชาญด้านการค้า ประเด็นที่สาม ศาลยุติธรรมควรมีแนวทางบริหารจัดการคดีพาณิชย์อย่างมีประสิทธิภาพสอดคล้องกับหลักสากล แนวทางการพัฒนา 3 ระยะ ประกอบด้วยระยะแรก ดำเนินการปรับปรุงด้านโครงสร้างศาลยุติธรรม จัดให้มีแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจขึ้นในศาลชั้นต้นในกรุงเทพมหานคร จัดให้มีแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจขึ้นในศาลชั้นอุทธรณ์ ในขณะเดียวกันควรมีการออกข้อกำหนดประธานศาลฎีกา / ระเบียบ / คำสั่ง เพื่อกำหนดลักษณะคดี คู่ความ วิธีพิจารณาคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจให้มีความชัดเจน กำหนดคุณสมบัติของผู้พิพากษาที่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีพาณิชย์ ให้เป็นผู้ที่มีความรู้ความสามารถในด้านการพาณิชย์อย่างแท้จริง ประกอบการกำหนดแนวทางดำเนินการบริหารจัดการคดีลักษณะพาณิชย์ในศาลยุติธรรม เช่น ดำเนินการแยกศูนย์นัดความคดีพาณิชย์ออกจากศูนย์นัดความคดีปกติทั่วไป จัดให้มีพยานผู้เชี่ยวชาญศาลยุติธรรมด้านการค้า ส่งเสริมการระงับข้อพิพาททางเลือก และนำนวัตกรรมและเทคโนโลยีสารสนเทศมาสนับสนุนการดำเนินคดี ครอบคลุมตั้งแต่เริ่มต้นดำเนินคดีจนกระทั่งการพิจารณาคดีแล้วเสร็จ เป็นต้น ระยะที่สอง ดำเนินการเปิดแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจในศาลชั้นต้นทั่วประเทศ เพื่อเป็นการอำนวยความสะดวกให้แก่ประชาชนผู้มีอรรถคดี ระยะที่สาม ดำเนินการผลักดันให้ระบบการพิจารณาพิพากษาคดีพาณิชย์ของประเทศไทยให้เป็นที่ยอมรับในระดับสากล โดยเฉพาะในด้านการระงับข้อพิพาทโดยอนุญาโตตุลาการในศาลของประเทศไทย