แนวทางด้านกฎหมายในการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในประเทศไทย

รายงานการศึกษาวิจัยเชิงคุณภาพ เรื่อง “แนวทางด้านกฎหมายในการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในประเทศไทย” ได้สนับสนุนให้มีนโยบายการยกเลิกความผิดอาญากรณีผู้เสพหรือครอบครองยาเสพติดเพื่อเสพเป็นส่วนตัวไม่เกินปริมาณที่กฎหมายกำหนดเป็นเป้าหมายสุดท้ายและนำการบำบัดรักษารวมทั้งมาตรการอื่นที่มิใช่โทษทางอาญามาใช้บังคับกับกลุ่มผู้เสพ อย่างไรก็ดีในช่วงการเปลี่ยนผ่านของสังคมในมุมมองต่อผู้เสพ กฎหมายยังคงกำหนดให้การเสพหรือครอบครอง ยาเสพติดเพื่อเสพเป็นส่วนตัวยังคงเป็นความผิดอาญา ผู้วิจัยได้ศึกษาประเด็นปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับการลดทอนความเป็นอาชญากรรมในทางข้อเท็จจริงภายใต้ประมวลกฎหมายยาเสพติดมาตรา 114 และกฎหมายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องควบคู่กับการศึกษาระบบและรูปแบบการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดที่มีความเหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย รวมทั้งได้สัมภาษณ์เชิงลึกผู้เชี่ยวชาญด้านยาเสพติดและผู้เสพ ผลการศึกษาวิจัยพบว่า การดำเนินการต่อผู้เสพตามหลักความเหมาะสมของแต่ละบุคคลบนพื้นฐานของหลักสิทธิมนุษยชน โดยมีการบูรณาการความร่วมมือจากผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ได้แก่ เจ้าหน้าที่ในระบบกระบวนการยุติธรรมทางอาญา เจ้าหน้าที่ด้านสาธารณสุข ตลอดจนภาคสังคมและชุมชนส่งผลต่อความสำเร็จของการลดทอนความเป็นอาชญากรรมตามประมวลกฎหมายยาเสพติด กล่าวคือการหันเหตัวผู้เสพหรือผู้ติดยาเสพติดไปบำบัดรักษาตั้งแต่จุดเริ่มต้นของกระบวนการยุติธรรมทางอาญาโดยมีการนำข้อเท็จจริงเกี่ยวกับผู้กระทำผิดแต่ละคนมาพิจารณาประกอบ และใช้โทษทางอาญาเป็นวิถีทางสุดท้ายจะส่งผลให้การบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดมีประสิทธิภาพและประสิทธิผลมากยิ่งขึ้น ดังนั้นรายงานการศึกษาวิจัยฉบับนี้จึงได้เสนอแนะให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติกฎหมายที่เกี่ยวข้องในประเด็นดังต่อไปนี้ (1) กำหนดประเภทและปริมาณยาเสพติดกรณีครอบครองเพื่อเสพที่มีความเหมาะสมไม่ก่อให้เกิดอันตรายแก่ตัวผู้เสพเองและผู้อื่นรวมทั้งกำหนดพฤติการณ์และลักษณะส่วนตัวของผู้กระทำผิดที่แสดงว่าเป็นผู้เสพเพื่อใช้เป็นเกณฑ์มาตรฐานกลางสำหรับเจ้าพนักงานผู้ปฏิบัติ (2) หันเหผู้กระทำความผิดฐานอื่นสืบเนื่องจากยาเสพติดที่มิใช่ความผิดร้ายแรงสามารถเข้ารับการบำบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติดโดยสมัครใจในชั้นก่อนฟ้อง ในกรณีที่ผู้ต้องหาและผู้เสียหายสามารถตกลงไกล่เกลี่ยข้อพิพาททางอาญาได้ตามพระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 หรือพนักงานอัยการมีคำสั่งชะลอฟ้องในคดีที่รัฐเป็นผู้เสียหาย (3) กำหนดให้สหวิชาชีพเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการคัดเลือกผู้มีพฤติการณ์อันควรสงสัยว่าเสพยาเสพติดไปเข้ารับการบำบัดฟื้นฟู (4) เพิ่มเติมมาตรการทางกฎหมายในการกำกับดูแลผู้ติดเสพติดภายหลังกระบวนการบำบัดฟื้นฟู และ (5) กำหนดนิยามความหมายของมาตรการลดอันตรายจากยาเสพติดให้ชัดเจนและมีความครอบคลุม รวมทั้งจัดตั้งศูนย์ลดอันตรายจากยาเสพติดขึ้นในชุมชนเพื่อลดผลกระทบเชิงลบที่อาจเกิดจากการใช้ยาเสพติดทั้งต่อตัวผู้เสพและสังคม อันจะนำไป สู่การสร้างสังคมที่ปลอดภัยจากปัญหายาเสพติด