Over de instandhouding van het archeologisch monument 'Polder Het Grootslag', gemeente Stede Broec: het effect van wettelijke bescherming op de kwaliteit van het bodemarchief

<p>De ondergrond van West-Friesland is buitengewoon rijk aan sporen van bewoning, met name uit de Bronstijd. De ROB streeft ernaar een representatief deel van deze bewoningsporen te behouden, onder meer ten behoeve van toekomstig onderzoek. Zonder maatregelen dreigen deze sporen echter verloren te gaan, niet alleen door incidentele activiteiten, maar ook door normaal agrarisch gebruik.<br>Aan de hand van een casus is nagegaan wat het effect van wettelijke bescherming is op de kwaliteit van het bodemarchief en welke conclusies daaruit getrokken kunnen worden ten aanzien van een effectief en duurzaam behoud van een archeologisch monument.</p><p>Als casus diende een 70 ha groot monument ten noorden van Bovenkarspel in de provincie Noord-Holland. Onder een afdekkende kleibaggerlaag ligt een uniek paleo-wetland verborgen met sporen van bewoning uit de midden- en late Bronstijd.<br>Het terrein is in 1976 aangewezen als beschermd monument. Aanleiding voor de aanwijzing was de grootschalige ruilverkaveling ‘Het Grootslag’ die gepaard zou gaan met veel ingrepen in de bodem waarbij archeologische sporen verloren dreigden te gaan. Met de wettelijke bescherming en de daaraan verbonden vergunningplicht werd beoogd schadelijke planontwikkelingen en bodemingrepen zo veel mogelijk te beperken.<br>Het monument kan vanwege zijn omvang opgevat worden als een vroeg voorbeeld van gebiedsgerichte bescherming die ten doel heeft archeologische bewoningssporen in hun ruimtelijke samenhang en in hun oorspronkelijke landschappelijke context te behouden.<br>Het monument biedt door zijn omvang zeer goede mogelijkheden voor een gedetailleerde studie en reconstructie van de bewoningsgeschiedenis uit de Bronstijd in dit gebied. Bovendien kan onderzoek veel nieuwe gegevens opleveren over het landschap, de flora en fauna ten tijde van de Bronstijd, doordat in de natte en kalkhoudende ondergrond botresten en ander organisch materiaal relatief goed bewaard blijven.</p><p>De conclusie in hoofdlijnen is dat van wettelijke bescherming een preventieve werking uitgaat voorzover het ruimtelijke planontwikkelingen betreft: sinds de bescherming van kracht is, is ca. 2% van het beschermde oppervlak verloren gegaan door de bouw van agrarische bedrijfspanden en eveneens ca. 2% als gevolg van planologische ontwikkelingen.<br>Wat de instandhouding van het bodemarchief betreft, blijkt de nadelige invloed van het normale (agrarische) grondgebruik veel groter te zijn dan gedacht. De cultuurlaag waarin zich de vondsten bevinden is in de loop der jaren in meer of mindere mate aangeploegd en deels in de bouwvoor verdwenen. De ernst van de aantasting is vooralsnog niet bekend.<br>Over de conditie van het archeologische materiaal is vrijwel niets bekend. Onduidelijk is in welke mate de cultuurlaag permanent verzadigd is met water en in welke mate een wisselend of laag grondwaterpeil leidt tot ontkalking van de bodem, waardoor bijvoorbeeld botmateriaal aangetast zou kunnen worden. </p><p>Wettelijke bescherming alleen blijkt niet voldoende te zijn om het bodemarchief op peil te houden: meer inspanningen zijn nodig voor de instandhouding van het monument. Gebeurt dat laatste niet, dan zal door de fysieke degradatie van het bodemarchief de informatiewaarde van het monument achteruitgaan of zelfs verloren gaan.<br>De vergunningplicht kan als wettelijk instrument worden benut om inzicht te krijgen in de plaatselijke aard en kwaliteit van het bodemarchief en de veranderingen die zich voordoen in de fysieke conditie van het monument. Onderzoek dat in het kader van een vergunningsaanvraag voorgeschreven wordt, dient gebaseerd te zijn op een actueel onderzoekskader dat voor dit specifieke monument is opgesteld en waarin de relevante onderzoeksthema’s en behoudsvraagstellingen zijn benoemd.<br>Er is daarnaast een actieve bemoeienis nodig op het gebied van voorlichting en beheer om bovenmatige degradatie van het bodemarchief tegen te gaan. Daarvoor is in de eerste plaats meer kennis nodig over de huidige fysieke staat en de effecten van bepaalde grondwerkzaamheden op het bodemarchief. De staat waarin het monument zich bevindt, moet (beter) worden bewaakt. Periodieke monitoring van de cultuurlaag en het grondwaterpeil, regelmatige visuele inspectie van het monument en de inzet van luchtverkenningen zijn daarvoor de meest geschikte methoden. Tot slot zal meer aandacht moeten worden besteed aan de voorlichting en informatieverstrekking aan eigenaren en gebruikers.</p>