Nederzettingen uit de bronstijd en de vroege ijzertijd in de lage landen

<p>In Nederland is in de decennia na de 2de Wereldoorlog een belangrijk gegevensbestand opgebouwd op het gebied van nederzettingen uit de bronstijd en vroege ijzertijd. Voortbouwend op de door Van Giffen uitgewerkte opgravingsmethode zijn door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek te Amersfoort en de archeologische instituten van de universiteiten te Amsterdam (IPP, AlVU), Leiden (iPL) en Groningen (BAI) enkele tientallen nederzettingslocaties onderzocht, waarbij meer dan 300 huisplattegronden, alsook vele bijgebouwen en andere nederzettingssporen werden opgetekend. Deze ontwikkeling dient te worden gezien tegen de achtergrond van de enorme expansie van de stedelijke en landelijke bebouwing, de inzet van graafmachines bij archeologisch onderzoek, de groeiende financiële middelen van de archeologische instellingen, en ook de aanwezigheid van landschappen die goede mogelijkheden bieden voor grootschalig nederzettingsonderzoek. Hoewel geen enkele nederzetting in al zijn deelfasen 'compleet' kon worden opgegraven, zijn er thans voldoende grootschalige onderzoeken die het mogelijk maken een eerste beeld te schetsen van de structuur en ontwikkeling van de toenmalige bewoning en daarbij optredende regionale patronen. Dit artikel beoogt een beknopt overzicht te geven van het onderzoek van bronstijd/vroege ijzertijd-nederzettingen in Nederland en Noord-België en vormt tevens een aanzet tot een eerste evaluatie van de beschikbare gegevens. Getracht is zowel de nieuwe onderzoeksresultaten uit de jaren tachtig, alsook de resultaten van de opgravingen uit de vijftiger, zestiger en zeventiger jaren bij de analyse te betrekken. Een structureel probleem daarbij is wel dat veel oudere opgravingen wegens tijdgebrek niet of slechts voorlopig konden worden gepubliceerd. Daardoor is het soms moeilijk om resultaten van nieuw onderzoek te vergelijken met die van 'oud' onderzoek.</p><p>Het chronologisch kader van deze studie omvat de midden- en late bronstijd en de vroege ijzertijd, of - in absolute tijd uitgedrukt - het tijdvak tussen ca. 1750 en 500 v. Chr. (fig. 1). Sporen van nederzettingen uit de vroege bronstijd zijn uit het studiegebied tot op heden nauwelijks bekend en deze periode is daarom buiten beschouwing gelaten. Eerst vanaf de midden-bronstijd (Bz C t/m Ha Al volgens de Zuid-Duitse chronologie) beschikken we in Nederland over een bestand aan gegevens dat voldoende groot is om daaruit enige verdere conclusies te trekken. De late bronstijd en de vroege ijzertijd worden in Nederland gekenmerkt door het optreden van 'urnenveldengroepen' en gezamenlijk vaak aangeduid als de 'urnenveldenperiode'. Van een culturele breuk tussen beide fasen blijkt allerminst sprake; vele urnenvelden uit de late bronstijd lopen door in de vroege ijzertijd, in het grafritueel en de inheemse aardewerkproductie worden vele oudere tradities gecontinueerd en het nederzettingspatroon blijft in wezen onveranderd. De grote mate van culturele continuïteit maakt dat de nederzettingen uit de bronstijd en vroege ijzertijd een zinvolle studie-eenheid vormen.</p>