สถาปัตยกรรมเสริมสร้างปฏิสัมพันธ์ทางสังคมในชุมชนผู้มีรายได้น้อย: โครงการออกแบบศูนย์ชุมชน ณ บ้านมั่นคงริมคลองเปรมประชากร

“บ้านมั่นคงชุมชนประชาร่วมใจ 2” เป็นหนึ่งในโครงการสำคัญของแผนการพัฒนาชุมชนรายได้น้อยริมคลองเปรมประชากรโดยสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน หรือ พอช. ซึ่งมีปรัชญาในการพัฒนาชุมชนด้วยกระบวนการมีส่วนร่วม จากการศึกษาเบื้องต้นพบว่า แม้การส่งมอบบ้านจะเสร็จสมบูรณ์แล้ว แต่ภายหลังการเข้าอยู่ของชุมชนนั้นยังมีปัญหาสมาชิกในชุมชนต่างคนต่างอยู่และไม่มีปฏิสัมพันธ์เท่าที่ควร จึงเกิดเป็นคำถามวิจัยขึ้นว่า อาคารศูนย์ชุมชนเพื่อเสริมสร้างปฎิสัมพันธ์ทางสังคมของชุมชนผู้มีรายได้น้อยควรมีลักษณะอย่างไรโดยที่สมาชิกในชุมชนสามารถมีส่วนร่วมกับกระบวนการพัฒนาชุมชนได้ตลอดไป งานวิจัยชิ้นนี้จึงมีวัตถุประสงค์ 2 ข้อ ได้แก่ 1) การพัฒนาแนวทางการใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนเพื่อไปปรับใช้กับการออกแบบ และ 2) การพัฒนาแนวคิดกระบวนการออกแบบอาคารศูนย์ชุมชน เพื่อเสริมสร้างปฎิสัมพันธ์ของคนในชุมชนโดยใช้สถาปัตยกรรม “ศูนย์ชุมชนและการปรับปรุงผังภูมิทัศน์” เข้ามากระตุ้นให้เกิดการมีส่วนร่วมโดยชุมชนเอง ด้วยกระบวนการวิจัยและออกแบบโดยเริ่มจากการวิเคราะห์ปัญหาทางกายภาพและปัญหาทางสังคม ร่วมกับการลงพื้นที่เพื่อค้นหาศักยภาพของโครงการทั้งปัจจุบันและอนาคต ผลวิจัยพบว่า เกณฑ์ที่เหมาะสมสำหรับการออกแบบศูนย์ชุมชนและการปรับปรุง ภูมิทัศน์มีทั้งหมด 3 ข้อ ได้แก่ 1) การใช้กระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วมที่สานต่อจากองค์กรพอช. 2) สร้างความยืดหยุ่นของการออกแบบและใช้งานพื้นที่ และ 3) งบประมาณการก่อสร้างต้นทุนต่ำสำหรับชุมชนรายได้น้อย โดยเกณฑ์ทั้งสามข้อนี้นำไปพัฒนาสู่แนวคิดในการออกแบบปรับปรุงผังและอาคารศูนย์ชุมชน ที่แก้ปัญหาทั้งเชิงกายภาพและสังคม เพื่อเสริมสร้างชุมชนให้แข็งแรงขึ้นด้วยกระบวนการที่ได้มีส่วนร่วมกับการออกแบบงานวิจัยชิ้นนี้