ข้อเสนอทางกฎหมายในการกำหนดกลไกการรับรองสิทธิของบุคคลและชุมชนในการใช้ประโยชน์ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า

การค้นคว้าอิสระฉบับนี้มุ่งศึกษาและวิเคราะห์ปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับสิทธิของชุมชนในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพ ในบริเวณอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า เนื่องจากพื้นที่เหล่านี้หลายแห่งยังคงมีการตั้งถิ่นฐานของชุมชนหรือมีการเข้าทำประโยชน์ ส่งผลให้ชุมชนและประชาชนที่มีการเข้าทำประโยชน์ถูกจำกัดสิทธิชุมชนเกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติที่รับรองไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ที่กำหนดให้บุคคลและชุมชนมีสิทธิอนุรักษ์ ฟื้นฟู หรือส่งเสริมภูมิปัญญา ศิลปะ วัฒนธรรมของชุมชนไปพร้อมกับการจัดการ บำรุงรักษา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่จากการศึกษาพบว่า การจำกัดสิทธิชุมชนในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติในเขตอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า มีการจำกัดโดยพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 และพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 มีการกำหนดมาตรการการจำกัดสิทธิของชุมชนไว้ โดยการกำหนดพื้นที่ที่เป็นอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าที่ไม่สามารถอยู่อาศัยหรือทำประโยชน์ได้ มีการจำกัดกิจกรรมในเขตพื้นที่ที่กำหนดเมื่อฝ่าฝืนจะมีความรับผิดในทางแพ่งและทางอาญา แม้ว่าจะมีการกำหนดข้อยกเว้นโดยการควบคุมการเข้าใช้ประโยชน์ที่ดิน เพื่อให้ชุมชนยังสามารถอยู่อาศัยได้ภายใต้เงื่อนไขของการดำรงชีพตามปกติและการตรวจสอบของเจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติ อย่างไรก็ตามลักษณะของมาตรการทางกฎหมายยังคงมีความไม่เหมาะสมและมีข้อจำกัดบางประการ ทั้งการกำหนดคุ้มครองสิทธิในลักษณะของปัจเจกชนโดยไม่มีการกำหนดรับรองสิทธิชุมชนไว้โดยเฉพาะส่งผลให้เกิดข้อจำกัดในการรับรองสิทธิชุมชนที่มีลักษณะเป็นองค์รวมที่ต้องแสดงออกร่วมกันของชุมชนต่างจากสิทธิของปัจเจกชน ซึ่งกระทบต่อลักษณะของการใช้สิทธิของชุมชนที่จะไม่เป็นไปตามเจตนารมณ์ของสิทธิชุมชน การกำหนดข้อยกเว้นโดยกำหนดมาตรการควบคุมการเข้าใช้ประโยชน์ในที่ดินเพื่อให้ประชาชนสามารถอยู่อาศัยและทำกินได้ แต่เป็นการกำหนดในลักษณะบทยกเว้นโทษที่การอยู่อาศัยทำกินตามปกติธุระยังเป็นความผิดตามกฎหมายแต่ไม่ต้องรับโทษซึ่งสร้างภาระให้กับประชาชนมากเกินไป และมาตรการการพิสูจน์สิทธิในที่ดินของชุมชนยังคงมีข้อจำกัดที่ส่งผลกระทบต่อชุมชนที่อยู่อาศัยอยู่ก่อนในเขตอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า เนื่องจากมีการยอมรับสิทธิในที่ดินตามประมวลกฎหมายที่ดินที่เป็นกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองเท่านั้น และไม่มีโอกาสให้ประชาชนที่มีเอกสารอื่นสามารถพิสูจน์สิทธิได้เพิ่มเติม ด้วยข้อจำกัดข้างต้น การค้นคว้าอิสระนี้จึงเสนอให้มีการแก้ไขกฎหมายเพื่อการรับรองสิทธิชุมชนให้ชัดเจนและแยกต่างหากจากสิทธิของปัจเจกชน ตลอดจนเสนอให้มีการแก้ไขกฎหมายเพื่อกำหนดข้อยกเว้นให้บุคคลหรือชุมชนมีสิทธิอาศัยและใช้ประโยชน์จากพื้นที่โดยกำหนดให้เป็นเหตุยกเว้นความผิด และกำหนดมาตรการการพิสูจน์สิทธิเพิ่มเติม เพื่อให้บุคคลและชุมชนมีสิทธิชุมชนตามที่รัฐธรรมนูญรับรองไว้ และสามารถอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ เพื่อการพัฒนาและรักษาสภาพแวดล้อมที่ดีอย่างยั่งยืน