การใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 326

หลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จ คือเอกสารที่ยืนยันว่ามีการชำระหนี้แล้ว หลักฐานการชำระหนี้จึงเป็นเอกสารมีวัตถุประสงค์เพื่อคุ้มครองลูกหนี้ที่จะยืนยันต่อเจ้าหนี้ว่าลูกหนี้ได้ชำระหนี้แล้ว และยังเป็นสิ่งที่ป้องกันมิให้เจ้าหนี้ใช้สิทธิเรียกร้องให้ลูกหนี้ชำระหนี้ซ้ำอีกครั้ง โดยประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 326 กำหนดให้ผู้ชำระหนี้ชอบที่จะได้รับใบเสร็จจากผู้รับชำระหนี้ อย่างไรก็ดี ถ้าลูกหนี้ได้ชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้โดยชอบ และได้ขอหลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จจากเจ้าหนี้แล้ว แต่เจ้าหนี้กลับไม่ส่งมอบหลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จให้ กรณีจึงเป็นที่น่าสนใจว่า ถ้าลูกหนี้ต้องการที่จะได้รับใบเสร็จ ลูกหนี้จะมีวิธีการอย่างไรในการเรียกร้องเอาใบเสร็จหรือหลักฐานการชำระหนี้จากเจ้าหนี้ จากการศึกษาพบว่า ปัจจุบันยังไม่มีแนววินิจฉัยคำพิพากษาศาลฎีกาหรือมีคดีความที่ฟ้องเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้เกิดขึ้นจริงขึ้นสู่การพิจารณาของศาล กรณีจึงเป็นที่น่าสนใจว่า หากลูกหนี้ผู้ชำระหนี้ต้องการที่จะใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จจากเจ้าหนี้ ลูกหนี้จะมีสิทธิทำได้หรือไม่ และจะดำเนินการได้อย่างไรเมื่อการใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้ยังไม่มีความชัดเจนว่า ลูกหนี้ผู้ชำระหนี้จะใช้สิทธิทางศาลได้จริงหรือไม่ ผู้ศึกษาจึงมีความสนใจว่า การใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้นั้นสามารถทำได้จริงหรือไม่ โดยเริ่มต้นศึกษาว่าหลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จเป็นสิ่งที่มีความสำคัญอย่างยิ่งกับลูกหนี้ที่ได้ทำการชำระหนี้ไปแล้ว เนื่องจากใบเสร็จเป็นเอกสารที่มีวัตถุประสงค์ในการคุ้มครองลูกหนี้ และใช้ยืนยันว่ามีลูกหนี้ได้ชำระหนี้และทำให้หนี้ระงับสิ้นลงแล้ว โดยกฎหมายไทยได้กำหนดให้สิทธิแก่ลูกหนี้ผู้ชำระหนี้ ในการใช้สิทธิเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้หรือใบเสร็จจากเจ้าหนี้ผู้รับชำระหนี้ได้ แต่เมื่อลูกหนี้ได้เรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้จากเจ้าหนี้แล้ว แต่เจ้าหนี้ไม่ส่งมอบใบเสร็จให้ ย่อมถือเป็นการโต้แย้งสิทธิของลูกหนี้ผู้ชำระหนี้แล้ว อันจะทำให้ลูกหนี้สามารถใช้สิทธิทางศาลเพื่อเรียกร้องเอาหลักฐานการชำระหนี้จากเจ้าหนี้ได้จากการศึกษาในประเด็นอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับทางปฏิบัติในการใช้สิทธิทางศาล เช่น เขตอำนาจศาล อายุความการใช้สิทธิ ประเด็นข้อพิพาทแห่งคดี ภาระการพิสูจน์ รวมถึงประเด็นของผลแห่งคำพิพากษา ทำให้เห็นว่า ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 326 ยังขาดความชัดเจนว่า หน้าที่ในการออกใบเสร็จเป็นหน้าที่ของเจ้าหนี้ผู้รับชำระหนี้หรือไม่ และหน้าที่ในการออกใบเสร็จของเจ้าหนี้ผู้รับชำระหนี้จะเกิดขึ้นเมื่อใด และยังไม่มีกฎหมายที่กำหนดอายุความไว้โดยเฉพาะ ผู้ศึกษาจึงเห็นควรให้มีการปรับแก้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 326 ให้มีความชัดเจนว่า ผู้รับชำระหนี้หรือเจ้าหนี้มีหน้าที่ส่งมอบหลักฐานการชำระหนี้ เมื่อได้รับชำระหนี้แล้ว และเห็นควรให้กำหนดอายุความเรื่องการเรียกร้องหลักฐานการชำระหนี้ให้เหมาะสมกับสภาพของการเรียกร้องดังกล่าว