การก่อตัวของสำนักช่างเมืองเพชรบุรีในช่วงครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 25: ข้อพินิจภายใต้บริบทวัฒนธรรมกุฎุมพี

เพชรบุรีได้ชื่อว่า “เมืองช่าง” ด้วยเหตุพบหลักฐานงานศิลปกรรมแบบประเพณีตามวัดวาอารามต่าง ๆ ภายในตัวเมือง สั่งสมสืบเนื่องมาโดยตลอด นับตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลายจนถึงปัจจุบัน พิจารณาในแง่พัฒนาการ สามารถจำแนกการทำงานช่างในบริบทวัฒนธรรมของเมืองเพชรบุรีได้เป็นสามช่วงเวลา: (1) อยุธยาตอนปลาย ที่เพชรบุรีดำรงฐานะเป็นหัวเมืองสำคัญและมีความสัมพันธ์กับบุคคลที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก ซึ่งส่งผลให้อิทธิพลศิลปะสกุลช่างราชธานีแพร่เข้ามาในเพชรบุรีละลอกใหญ่ (2) ต้นรัตนโกสินทร์ ที่เพชรบุรีมีความสัมพันธ์กับราชสำนักลดน้อยลง ปรากฏงานพื้นบ้านที่รับอิทธิพลกรุงเทพ โดยเฉพาะตั้งแต่ราวสมัยรัชกาลที่ 3 ลงมา (3) ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ลงมา ที่เพชรบุรีกลับมาอยู่ในสายตาของราชสำนักอีกครั้ง มีการสร้างพระราชวังขึ้นที่เมืองเพชรบุรีถึงสองแห่งในสมัยรัชกาลที่ 4 และ 5 สัมพันธ์กับการแพร่เข้ามาของแฟชั่นทางศิลปวัฒนธรรมจากกรุงเทพละลอกใหญ่ ทำให้ตัวเมืองเพชรบุรีได้กลายเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจที่สำคัญในช่วงครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 25 สัมพันธ์กับการขยายพื้นที่ปลูกข้าวและการค้าข้าวโดยรอบตัวเมือง ทำให้ตัวเมืองเพชรบุรีกลายเป็นที่รวมของผู้มีฐานะที่มีรสนิยมในการบริโภคงานศิลปะ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์งานช่าง และเกื้อหนุนให้เกิดกลุ่มศึกษาและฝึกงานช่างขึ้นอย่างคึกคักตามวัดสำคัญหลายแห่งในตัวเมืองวิทยานิพนธ์นี้ต้องการทำความเข้าใจพัฒนาการงานช่างท้องถิ่นเมืองเพชรบุรี ภายใต้บริบทการขยายตัวทางเศรษฐกิจจากการค้าข้าวและการรุ่งเรืองขึ้นมาของกลุ่มชนชั้นนำในทางเศรษฐกิจที่เรียกว่าพวก “กุฎุมพี” ที่มีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์งานช่าง งานศึกษาสอบสวนพลวัตทางเศรษฐกิจของตัวเมืองเพชรบุรี โดยแสดงให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจระดับมหภาค จากการที่สยามตื่นตัวในการเพิ่มผลผลิตข้าวเพื่อป้อนตลาดโลกมากขึ้น นับจากที่มีการเซ็นสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ประจวบเหมาะกับการที่สยามได้ยกเลิกระบบควบคุมแรงงานไพร่ ส่งผลให้แรงงานเคลื่อนย้ายได้เสรีมากขึ้นด้วย ทำให้เกิดการบุกเบิกที่นาใหม่ขึ้นอย่างขนานใหญ่ในพื้นที่โดยรอบตัวเมืองเพชรบุรี ตามมาด้วยการเติบโตของธุรกิจเกี่ยวเนื่องอื่น ๆ เช่นการค้าข้าว ธุรกิจโรงสี การสะสมกรรมสิทธิ์ที่นาเพื่อปล่อยเช่า และการออกเงินกู้ให้กับชาวนารายย่อย เป็นต้น ธุรกิจเหล่านี้เปิดช่องทางแสวงโอกาสให้กับการสั่งสมความมั่งคั่งของเอกชน ที่ส่วนใหญ่มิได้มีรากฐานมาจากระบบศักดินาโดยตรง เกิดเป็นตระกูลคหบดีใหญ่ หรือ “ผู้ดี” ขึ้นในตัวเมืองเพชรบุรีหลายตระกูล ที่แสดงฐานะทางสังคมผ่านการอุปถัมภ์บำรุงพุทธศาสนาและแสดงรสนิยมทางชนชั้นผ่านการบริโภคงานศิลปะ กลุ่มช่างในเมืองเพชรบุรีใช้วัดเป็นศูนย์กลางทั้งในแง่แหล่งศึกษาเล่าเรียนและแสดงผลงานรังสรรค์ศิลปกรรมด้วย โดยพบว่ามีกลุ่มช่างสำคัญ 5 กลุ่ม เกิดขึ้นและดำรงอยู่ในช่วงระยะเวลาที่ศึกษา ได้แก่กลุ่มช่างวัดพลับพลาชัย กลุ่มช่างวัดเกาะ กลุ่มช่างวัดพระทรง กลุ่มช่างวัดยาง และกลุ่มช่างวัดใหญ่สุวรรณาราม กลุ่มช่างเหล่านี้มักเกิดจากการรวมตัวกันอย่างธรรมชาติของผู้มีใจรักและมีเวลาสำหรับจะฝึกฝนงานช่าง โดยวัดที่มีศักยภาพจะเป็นศูนย์กลางของกลุ่มช่าง ก็มักมีเจ้าอาวาสที่มีทักษะทางช่างสูงระดับที่จะเป็นครูช่างได้ด้วย กลุ่มช่างเหล่านี้ ดำรงอยู่อย่างไม่เป็นเอกเทศต่อกัน หากมีการทำงานร่วมกันและเรียนรู้ข้ามกลุ่มอย่างเป็นเครือข่าย โดยที่แต่ละกลุ่มช่างก็มักมีความถนัดงานช่างต่างด้านกันด้วย เช่นกลุ่มช่างวัดเกาะมีชื่อเสียงด้านงานแกะสลักไม้และตั้งเมรุ กลุ่มช่างวัดยางชำนาญเรื่องการปรุงเรือนและโครงสร้างไม้ ส่วนกลุ่มช่างวัดพลับชำนาญด้านงานวาดเขียน เป็นต้น ลักษณะการเรียนรู้งานช่างมักเป็นการเรียนรู้ผ่านการปฏิบัติ และเป็นไปตามความสนใจของผู้เรียนเป็นหลัก และกลุ่มช่างต่าง ๆ ดำรงฐานะอยู่อย่างสัมพัทธ์กัน มีการแลกเปลี่ยนคุณค่าร่วม และประกอบสร้างความสมบูรณ์ในแง่การรังสรรค์งานช่างให้แก่กันและกัน มากกว่าจะแยกตัวจากกันอย่างเป็นเอกเทศ หรือแสดงอัตลักษณ์และวัฒนธรรมเฉพาะตัวของกลุ่มที่ค่อนข้างจะเป็นอิสระจากกัน ด้วยเหตุนั้น ถ้าหากจะพิจารณาความเป็น “สำนักช่าง” ที่ดำรงอยู่ในวัฒนธรรมงานช่างของเมืองเพชรบุรี ก็อาจต้องพิจารณาโดยภาพรวม ในฐานะที่กลุ่มช่างต่าง ๆ ล้วนทำหน้าที่เสมือนเป็นองคาพยพที่ทำงานสอดประสานกันของสำนักช่างใหญ่เดียวกันแห่งเมืองเพชรบุรี “ครูใหญ่” ของสำนักช่างเพชรบุรีโดยภาพรวมนี้ ซึ่งหมายถึงครูช่างที่มีอาวุโสสูงสุดและมีความเป็นเลิศในเชิงฝีมือช่างด้านใดด้านหนึ่งหรือหลายด้าน จนเป็นที่ยอมรับนับถือหรือเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของช่างเพชรบุรีโดยทั่วไป ก็ไม่จำเป็นต้องสืบสายต่อกันมาเฉพาะในกลุ่มช่างใดกลุ่มช่างหนึ่งความเป็น “สำนักช่าง” ที่มีการสืบทอดต่อกันมาของเมืองเพชรบุรี เริ่มเข้าสู่ภาวะถดถอยเมื่อเวลาเคลื่อนคล้อยเข้าสู่ต้นพุทธศตวรรษที่ 26 สัมพันธ์กับการซบเซาลงของธุรกิจค้าข้าวและโรงสีที่เคยหล่อเลี้ยงเศรษฐกิจของเมือง รวมถึงการแพร่หลายของระบบการศึกษาสมัยใหม่และชีวิตการทำงาน ทำให้ความนิยมในการบวชเรียนและใช้ชีวิตในวัดเป็นเวลานาน ๆ ลดน้อยลงโดยลำดับ และช่างเพชรบุรีรุ่นใหม่ก็มิได้เติบโตและถูกบ่มเพาะมาในระบบวัฒนธรรมงานช่างตามวัดอย่างในอดีต ในทางตรงข้าม ช่างเพชรบุรีรุ่นใหม่สร้างตัวจากการฝึกฝนลองผิดลองถูกด้วยตัวเอง โดยรับความบันดาลใจมาจากผลงานของช่างรุ่นเก่าที่ตกทอดอยู่ในท้องถิ่น และการทำงานช่างของพวกเขายังถูกรองรับด้วยระบบเศรษฐกิจที่กว้างใหญ่กว่าบริบทของเมืองเพชรบุรีเป็นอันมาก