การผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้

ในการวินิจฉัยความรับผิดทางสัญญาตามกฎหมายไทยนั้น ปัจจุบันอาจพิจารณาได้จากหลักความรับผิดทางหนี้ที่ปรากฏในบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์บรรพ 2 ว่าด้วยหนี้เนื่องจากสัญญาเป็นบ่อเกิดแห่งหนี้ประการหนึ่ง อีกทั้งในบรรพ 2 ลักษณะ 2 ว่าด้วยสัญญา มิได้ปรากฏบทบัญญัติใดที่กล่าวถึงความรับผิดทางสัญญาแต่อย่างใด ซึ่งเมื่อพิจารณาหลักความรับผิดทางหนี้แล้ว นักกฎหมายไทยจำแนกออกเป็นสามกรณีด้วยกัน ได้แก่ กรณีความรับผิดทางหนี้อันเกิดจากการไม่ชำระหนี้โดยผิดนัด ตามมาตรา 204 กรณีความรับผิดทางหนี้อันเกิดจากการไม่ชำระหนี้ให้ต้องตรงตามความประสงค์อันแท้จริงแห่งมูลหนี้ ตามมาตรา 215 และกรณีความรับผิดทางหนี้อันเกิดจากการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะพฤติการณ์ซึ่งลูกหนี้ต้องรับผิดชอบ ตามมาตรา 218อย่างไรก็ดี ปัญหาข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นในบางกรณีเป็นเรื่องที่เมื่อทำสัญญากันแล้ว ปรากฏว่าภายหลังทำสัญญาระหว่างที่หนี้ในส่วนของลูกหนี้ยังไม่ถึงกำหนดชำระ หรือยังไม่ครบระยะเวลาตามสัญญา ลูกหนี้ได้แสดงเจตนาชัดเจนและแน่นอนต่อเจ้าหนี้แล้วว่าจะไม่ปฏิบัติตามสัญญาต่อไป หรือมีพฤติการณ์ใด ๆ เกิดขึ้นกับลูกหนี้ทำให้เป็นที่ชัดเจนและแน่นอนแล้วว่าลูกหนี้จะไม่ปฏิบัติตามสัญญาภายในกำหนดเวลา กรณีเช่นนี้จะถือว่าลูกหนี้ได้ทำผิดสัญญาแล้วหรือไม่ หรือเกิดความรับผิดทางหนี้ใด ๆ ตามกฎหมายไทยแล้วหรือไม่ เนื่องจากหากถือว่าลูกหนี้มีความรับผิดทางหนี้ในกรณีดังกล่าวแล้ว ย่อมจะสามารถพิจารณาต่อไปได้ว่าเจ้าหนี้ควรจะได้รับการเยียวยาความเสียหายตามกฎหมายที่เหมาะสมอย่างไรบ้างจากการศึกษาหลักกฎหมายไทยแล้วพบว่า มีนักกฎหมายบางท่านได้ให้คำอธิบายไว้เพียงว่ากรณีดังกล่าวถือว่าลูกหนี้ได้ทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้ (Anticipatory Breach of Contract) แล้ว แต่ทว่ากรณีดังกล่าวจะถือว่าลูกหนี้มีความรับผิดทางหนี้ประการใดแล้วหรือไม่นั้น ยังไม่ปรากฏคำอธิบายทางตำราหรือคำพิพากษาของศาลที่อธิบายเรื่องดังกล่าวไว้อย่างชัดเจน ทั้งนี้ หลักการผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้ข้างต้นเป็นหลักการที่ปรากฏในกฎหมายต่างประเทศหลายระบบด้วยกัน เช่น ระบบกฎหมายอังกฤษ ระบบกฎหมายสกอต ระบบกฎหมายเยอรมัน และ Draft Common Frame of Reference (DCFR) ซึ่งได้อธิบายถึงลักษณะของการกระทำที่เป็นการทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้ไว้สอดคล้องกันว่าเป็นกรณีที่ลูกหนี้ได้แสดงเจตนาด้วยคำพูดหรือการกระทำใด ๆ ให้เป็นที่ชัดเจนและแน่นอนว่าลูกหนี้จะไม่ปฏิบัติตามสัญญาต่อไป และเมื่อกลับมาพิจารณาตามกฎหมายไทยแล้วลักษณะการกระทำหรือพฤติการณ์ดังกล่าวของลูกหนี้นั้นอาจทำให้ลูกหนี้ต้องรับผิดโดยตกเป็นผู้ผิดนัด ตามมาตรา 204 หรือลูกหนี้ต้องรับผิดโดยการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะพฤติการณ์ซึ่งลูกหนี้ต้องรับผิดชอบ ตามมาตรา 218 ได้ก่อนที่หนี้ตามสัญญาจะถึงกำหนดชำระจริงพิจารณาถัดมา เมื่อลักษณะของการกระทำที่เป็นการทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้นั้นทำให้ลูกหนี้ต้องรับผิดทางหนี้ในประการใดประการหนึ่งข้างต้นแล้ว เจ้าหนี้ควรจะได้รับการเยียวยาความเสียหายตามกฎหมายที่เหมาะสมอย่างไรบ้าง มาตรการประการแรกที่สำคัญกับเจ้าหนี้อาจเป็นการใช้สิทธิบอกเลิกสัญญาทันทีโดยไม่จำต้องรอให้หนี้ถึงกำหนดชำระเสียก่อน เพื่อระงับนิติสัมพันธ์ในอนาคตและเป็นการเปิดโอกาสให้เจ้าหนี้ได้ทำสัญญาทดแทนกับบุคคลอื่นต่อไปเพื่อชดเชยความเสียหายที่เจ้าหนี้อาจได้รับเกินสมควร หากจำต้องรอให้หนี้ส่วนของลูกหนี้ถึงกำหนดชำระเสียก่อน ซึ่งในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ผู้เขียนมุ่งประสงค์จะศึกษาบทบัญญัติที่ให้สิทธิบอกเลิกสัญญาก่อนหนี้ถึงกำหนดชำระในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 2 ในฐานะที่เป็นบททั่วไปซึ่งปรับใช้ได้กับสัญญาทุกประเภท จากการศึกษาพบว่าปัจจุบันในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มีเพียงมาตรา 389 ให้สิทธิเจ้าหนี้ในการบอกเลิกสัญญาได้ทันทีโดยไม่จำต้องรอให้หนี้ถึงกำหนดชำระเสียก่อน แต่จะต้องปรากฏว่าการชำระหนี้ของลูกหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอันจะโทษลูกหนี้ได้เท่านั้น ซึ่งไม่ครอบคลุมถึงลักษณะการกระทำที่เป็นการผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้ทุกกรณี โดยเฉพาะในกรณีที่การชำระหนี้ของลูกหนี้ยังอยู่ในวิสัยที่จะกระทำได้ ในขณะที่เมื่อพิจารณาในหลักกฎหมายต่างประเทศแล้วจะพบว่าในระบบกฎหมายต่าง ๆ ที่กล่าวไปข้างต้นนั้นปรากฏหลักกฎหมายที่ให้สิทธิแก่เจ้าหนี้ในการบอกเลิกสัญญาได้ทันทีโดยไม่จำต้องรอให้หนี้ถึงกำหนดชำระเสียก่อน เมื่อกรณีเป็นที่ชัดเจนและแน่นอนแล้วว่าลูกหนี้จะไม่ชำระหนี้เมื่อหนี้ถึงกำหนดชำระ รวมถึงกรณีที่เจ้าหนี้เชื่อโดยมีเหตุผลอันสมควรว่าลูกหนี้อาจไม่ชำระหนี้เมื่อหนี้ถึงกำหนดชำระด้วย ทั้งในรูปของหลักกฎหมายจากคำพิพากษาของศาลและกฎหมายลายลักษณ์อักษร ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นการสมควรปรับปรุงประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์โดยเพิ่มเติมบทบัญญัติที่ให้สิทธิแก่เจ้าหนี้ในการบอกเลิกสัญญาก่อนหนี้ถึงกำหนดชำระ โดยนำเหตุบอกเลิกสัญญาที่ปรากฏในหลักกฎหมายต่างประเทศข้างต้นมาเป็นแบบอย่างในการแก้ไขปรับปรุงบทบัญญัติกฎหมายไทยพิจารณาประการถัดมา นอกจากมาตรการเยียวยาในเรื่องสิทธิบอกเลิกสัญญาก่อนหนี้ถึงกำหนดชำระแล้ว ยังมีมาตรการอื่น ๆ ที่อาจเยียวยาความเสียหายให้แก่เจ้าหนี้ได้เช่นกัน เช่น สิทธิเรียกค่าเสียหาย สิทธิบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจง สิทธิระงับการชำระหนี้ในสัญญาต่างตอบแทน ปัญหาที่ต้องพิจารณาคือ ในกรณีที่การทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้เกิดขึ้น เจ้าหนี้จะใช้สิทธิต่าง ๆ ดังกล่าวก่อนที่หนี้จะถึงกำหนดชำระได้หรือไม่จากการศึกษาหลักกฎหมายไทยแล้วพบว่า ในเรื่องสิทธิบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจง กับสิทธิระงับการชำระหนี้ในสัญญาต่างตอบแทนนั้น เมื่อมีการทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้เกิดขึ้น เจ้าหนี้ย่อมมีสิทธิบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจง หรือมีสิทธิระงับการชำระหนี้ในสัญญาต่างตอบแทนได้ก่อนที่หนี้ส่วนของลูกหนี้จะถึงกำหนดชำระจริงตามสัญญาเช่นกัน แต่ทว่ากรณีที่เจ้าหนี้สงสัยหรือเชื่อโดยมีเหตุผลอันสมควรว่าลูกหนี้อาจไม่ชำระหนี้เมื่อหนี้ถึงกำหนดชำระนั้น หากได้ศึกษาในหลักกฎหมายต่างประเทศแล้วจะพบว่าในระบบกฎหมายเยอรมัน และ DCFR ได้ยอมรับให้สิทธิแก่เจ้าหนี้ในการระงับการชำระหนี้ไว้ได้เช่นกัน ซึ่งในกฎหมายไทยยังขาดบทบัญญัติที่รับรองสิทธิดังกล่าวนี้ จึงเห็นควรแก้ไขปรับปรุงบทบัญญัติกฎหมายให้รองรับสิทธิดังกล่าวไว้ให้ชัดเจน ในส่วนของสิทธิเรียกค่าเสียหายนั้น เมื่อการทำผิดสัญญาที่อาจคาดหมายได้ของลูกหนี้ถือว่าลูกหนี้มีความรับผิดทางหนี้ตามกฎหมายไทยแล้ว ลูกหนี้อาจต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่เจ้าหนี้ ตามมาตรา 215 หรือมาตรา 218 แล้วแต่กรณี ก่อนที่หนี้ตามสัญญาจะถึงกำหนดชำระจริง อย่างไรก็ดี หากได้ศึกษาในหลักกฎหมายต่างประเทศแล้วจะพบว่าในระบบกฎหมายอังกฤษ ระบบกฎหมายสกอต และ DCFR มีหลักกฎหมายที่รับรองสิทธิของเจ้าหนี้ในการเรียกค่าเสียหายทันทีที่บอกเลิกสัญญาก่อนหนี้ถึงกำหนดชำระไว้ชัดเจน จึงเห็นควรแก้ไขปรับปรุงบทบัญญัติกฎหมายเพื่อรับรองสิทธิของเจ้าหนี้ในการเรียกค่าเสียหายกรณีดังกล่าวไว้เช่นกัน นอกจากนี้ แม้เจ้าหนี้อาจใช้สิทธิเรียกค่าเสียหายจากลูกหนี้ได้ทันทีที่บอกเลิกสัญญาก่อนหนี้ถึงกำหนดชำระก็ตาม เจ้าหนี้ย่อมมีหน้าที่บรรเทาความเสียหายนับแต่เวลาที่มีสิทธิเช่นนั้นด้วย โดยผลของมาตรา 223 วรรคสอง