แนวทางการจัดการพลังงานชุมชน: กรณีศึกษาชุมชนตำบลป่าอ้อดอนชัย อำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพัฒนาการด้านการจัดการพลังงานชุมชน กระบวนการจัดการพลังงานชุมชน และปัจจัยความสำเร็จการจัดการพลังงานชุมชน กรณีศึกษาชุมชนตำบลป่าอ้อดอนชัย อำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย ประชากรที่ใช้ในการศึกษาเป็นการเลือกแบบเฉพาะเจาะจง ซึ่งเป็นผู้ที่สามารถให้ข้อมูลหลัก ประกอบด้วย ผู้นำชุมชน 5 หมู่บ้าน จำนวน 5 คน คณะกรรมการพลังงานชุมชนตำบลป่าอ้อดอนชัย จำนวน 10 คน และตัวแทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเป็นผู้รับผิดชอบด้านพลังงานชุมชน ได้แก่ เทศบาลตำบลป่าอ้อดอนชัย จำนวน 3 คน และสำนักงานพลังงานจังหวัดเชียงราย จำนวน 3 คน และประชาชนซึ่งเป็นตัวแทนจากกลุ่มต่างๆ ในชุมชน 5 หมู่บ้าน จำนวน 30 คน รวมจำนวนทั้งสิ้น 51 คน โดยมีเครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ได้แก่ แผนที่เดินดิน แบบบันทึกข้อมูล และแนวการสัมภาษณ์เชิงลึก และแนวการสนทนากลุ่มแบบมีโครงสร้าง นำข้อมูลที่ได้มาทำการเรียบเรียง จัดหมวดหมู่ วิเคราะห์และสรุปผลจากการศึกษาในประเด็นต่างๆ พบว่า การศึกษาพัฒนาการด้านการจัดการพลังงานชุมชน พบว่า ในอดีตประชาชนในชุมชนตำบลป่าอ้อดอนชัยส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรม ไม่เห็นความสำคัญของพลังงาน ขาดความรู้ความเข้าใจด้านพลังงาน บางหมู่บ้านประสบกับปัญหากลิ่นมูลสัตว์ในครัวเรือน มีการใช้บ่อก๊าซชีวภาพจากมูลสัตว์ยังไม่แพร่หลายมากนัก มีการใช้พลังงานเพื่อการหุงต้มในครัวเรือน ขาดความรู้และประสบการณ์ในการนำเทคโนโลยีพลังงานมาใช้ตามความเหมาะสมของพื้นที่ รวมทั้งมีการเผาเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรในที่โล่งทำให้เกิดมลพิษทางอากาศเป็นวงกว้างตามมา ต่อมาในปี พ.ศ. 2551 ตำบลป่าอ้อดอนชัย อำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย ได้รับการคัดเลือกจากกระทรวงพลังงานให้เข้าร่วมโครงการวางแผนพลังงานชุมชน 162 ชุมชน โดยดำเนินงานร่วมกันระหว่างสำนักงานพลังงานจังหวัดเชียงราย และเทศบาลตำบลป่าอ้อดอนชัย ได้ดำเนินงานด้านพลังงานชุมชนที่ผ่านกระบวนการมีส่วนร่วม 10 ขั้นตอน โดยชุมชนมีศักยภาพด้านพลังงานชีวมวล ชีวภาพ แสงอาทิตย์ และการผลิตเทคโนโลยีพลังงานชุมชน ได้ทำการอบรมการผลิตเตาชีวมวลแกลบ ในปี พ.ศ. 2552 ได้ทำการสำรวจความต้องการของประชาชนเรื่องการทำบ่อก๊าซชีวภาพจากมูลสัตว์และได้ดำเนินโครงการก๊าซชีวภาพจากมูลสัตว์ เฉลิมพระเกียรติฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ดำเนินการขยายผลโครงการวางแผนพลังงานชุมชน โดยได้ทำการประชุมปรับปรุงแผนยุทธศาสตร์พลังงานชุมชน การส่งเสริมการสร้างฐานอาชีพด้านพลังงานจึงได้ดำเนินการอบรม การพัฒนาทักษะการผลิตเทคโนโลยีพลังงาน แนวทางการประหยัดและการอนุรักษ์พลังงาน ในปี พ.ศ. 2553 ได้ดำเนินการจัดประชุม สัมมนา ปรับปรุงแผนยุทธศาสตร์พลังงานชุมชน เตรียมความพร้อมในการอบรมสร้างฐานอาชีพพลังงาน สร้างหลักสูตรท้องถิ่นในสถานศึกษา สร้างวิทยากรตัวคูณ และส่งเสริมชุมชนต้นแบบด้านพลังงานในจังหวัด และได้ทำการสำรวจ ส่งเสริม สนับสนุนการขยายผลด้านแผนพลังงานชุมชน และการจัดตั้งกลุ่มอาชีพด้านพลังงาน การผลิตเทคโนโลยีพลังงานจำหน่าย และบูรณาการงานด้านพลังงานของชุมชนเข้ากับหน่วยงานอื่นๆ สำรวจพื้นที่และเปรียบเทียบข้อมูลศักยภาพด้านพลังงาน การจัดอบรมนักเทคโนโลยีพลังงานดำเนินงาน “โครงการอบรมก๊าซชีวภาพแบบถุง” ในปี พ.ศ. 2554 ได้ดำเนินการพัฒนาศักยภาพเครือข่ายอาสาสมัครพลังงานชุมชน จัดกิจกรรมการสัมมนา ศึกษาดูงานด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อมชุมชน ร่วมบูรณาการงานด้านพลังงานร่วมกับกิจกรรมอาสาสมัครพลังงานชุมชน รวมทั้งเป็นชุมชนด้านการส่งเสริมและการจัดการพลังงานชุมชน เกิดศูนย์เรียนรู้พลังงานทดแทน และมีกลุ่มอาชีพด้านพลังงานสร้างรายได้ให้แก่ประชาชน เกิดการอนุรักษ์และประหยัดพลังงาน ใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ และมีความมั่นคงทางพลังงานการศึกษากระบวนการจัดการพลังงานชุมชน พบว่า ด้านการวางแผนการจัดการพลังงาน พบว่า ชุมชนเข้าร่วมโครงการวางแผนพลังงานชุมชน การประชุมชี้แจงโครงการ สร้างคณะทำงาน เก็บข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูล และสะท้อนข้อมูลพลังงาน การมีส่วนร่วมจัดทำร่างแผน การประชาพิจารณ์แผน บรรจุแผนพลังงานชุมชนลงในแผนพัฒนาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และปรับปรุงแผนพลังงานชุมชน ด้านการผลิตพลังงาน พบว่า ส่งเสริมการผลิตพลังงานตามศักยภาพของชุมชนโดย ผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลสัตว์และเศษอาหาร การผลิตเชื้อเพลิงจากชีวมวล การนำพลังงานแสงอาทิตย์มาใช้ประโยชน์ การผลิตเทคโนโลยีพลังงานทดแทนใช้เองและเผยแพร่ ด้านการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ พบว่า ส่งเสริมการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพโดยใช้ไฟฟ้า ใช้ไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์กับหลอดไฟฟ้าประหยัดพลังงาน การใช้พลังงานความร้อนจากแสงอาทิตย์เพื่ออบแห้งผลิตผลทางการเกษตรและแปรรูปผลิตภัณฑ์ชุมชน การใช้ก๊าซชีวภาพและเชื้อเพลิงชีวมวลเป็นเชื้อเพลิงหุงต้มประกอบอาหาร รวมทั้งใช้เทคโนโลยีพลังงานทดแทนเหมาะสมตามศักยภาพของพื้นที่ ด้านการพัฒนาพลังงาน พบว่า การปรับปรุงและพัฒนาเทคโนโลยีพลังงานทดแทน การศึกษาดูงานด้านพลังงานทดแทน การจัดนิทรรศการเผยแพร่เทคโนโลยีพลังงานทดแทน ส่งเสริมสนับสนุนชุมชนต้นแบบพลังงาน ปรับปรุงเทคโนโลยีพลังงานทดแทน การบูรณาการงานด้านพลังงานกับสถานศึกษา และขยายผลงานพลังงานชุมชน ด้านการอนุรักษ์พลังงาน พบว่า การลดใช้ไฟฟ้า ใช้หลอดไฟฟ้าประหยัดพลังงานและใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าประหยัดพลังงานเบอร์ 5 ซ่อมแซมอุปกรณ์เครื่องใช้ไฟฟ้าเมื่อชำรุด การลดใช้น้ำมันและแก๊สหุงต้ม LPG การประกวดครัวเรือนต้นแบบประหยัดและอนุรักษ์พลังงาน และสร้างจิตสำนึกให้เด็ก เยาวชน และประชาชนอนุรักษ์พลังงาน