การศึกษาแนวทางการจัดตั้งองค์กรจัดเก็บภาษีกึ่งอิสระ (semi-autonomous revenue authority: SARA) ของประเทศไทย

ปัจจุบันประสิทธิภาพการจัดเก็บภาษีอากรของประเทศไทยลดน้อยถอยลงอย่างต่อเนื่อง และนำไปสู่ปัญหาเสถียรภาพทางการคลังของประเทศ ประกอบกับสภาพแวดล้อมและบริบทของปัจจัยทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยีที่มีความผันผวนและเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงตลอดจนปัญหาทางสิ่งแวดล้อม ภัยพิบัติ และการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19) นำไปสู่ปัญหาและอุปสรรคในการจัดเก็บภาษีอากรที่ทำได้ยากและซับซ้อนขึ้น การบริหารการจัดเก็บภาษีอากรในรูปแบบเดิมอาจจะไม่นำไปสู่ทางออกและการแก้ปัญหาที่เกี่ยวข้องที่เป็นไปตามหลักการจัดเก็บภาษีอากรที่ดีอย่างไรก็ตาม อุปสรรคสำคัญของระบบการจัดเก็บภาษีอากรของประเทศไทยมีรากฐานมาจากรูปแบบโครงสร้างของหน่วยงานจัดเก็บภาษีที่ยังคงเป็นรูปแบบการบริหารของระบบราชการแบบดั้งเดิม (Traditional Department) ซึ่งมีลักษณะของการบริหารที่ไม่ยืดหยุ่น การบริหารงานขึ้นกับส่วนกลาง การปฏิบัติงานมีการแทรกแซงจากภาคการเมืองขาดความเป็นอิสระ และขาดการมีส่วนร่วมจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจากทุกภาคส่วน ประกอบกับโครงสร้างค่าตอบแทนของบุคลากรไม่อยู่ในระดับที่สามารถดึงดูดและรักษาผู้มีศักยภาพ ไม่สอดคล้องกับค่าครองชีพและต้นทุนการใช้ชีวิตของพนักงานและครอบครัว มีโครงสร้างรายได้ที่เริ่มต้นด้วยรายได้ที่น้อยและเติบโตช้าในช่วงแรก ทำให้เจ้าหน้าที่ในองค์กรไม่สามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดีได้ตามที่ควรจะเป็น และในบางกรณีนำไปสู่การเอื้อให้เกิดการแสวงหาประโยชน์ในทางมิชอบ โครงสร้างขององค์กรดังกล่าวจึงไม่สอดรับกับหลักธรรมาภิบาลและไม่สามารถปรับตัวได้ในสภาพแวดล้อมของโลกที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างผันผวนรุนแรงในทุกมิติ ซึ่งแตกต่างจากในอดีตที่ผ่านมาจากการศึกษารูปแบบของหน่วยงานบริหารจัดเก็บภาษีของต่างประเทศ พบว่ามีการนำหน่วยงานจัดเก็บภาษีกึ่งอิสระมาปรับใช้เพื่อแก้ไขปัญหาประสิทธิภาพในการบริหารจัดเก็บภาษีและเมื่อศึกษาเพิ่มเติมพบว่าที่ผ่านมามีการศึกษาซึ่งแสดงให้เห็นว่าน่าจะมีผลดีมากกว่าผลเสีย และมีการผลักดันให้เกิดองค์กรจัดเก็บภาษีกึ่งอิสระในประเทศไทยทั้งจากฝ่ายวิชาการและจากหน่วยงานในกระทรวงการคลัง อย่างไรก็ตามการจัดตั้งองค์กรภาษีกึ่งอิสระกลับไม่ได้เกิดขึ้นและไม่มีแนวโน้มของการเกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรมหรือจากการตัดสินใจของฝ่ายนโยบายและการเมือง ผู้เขียนจึงศึกษาแนวทางการจัดตั้งองค์กรจัดเก็บภาษีกึ่งอิสระในประเทศไทยที่มีความเป็นไปได้และสามารถเกิดขึ้นได้จริงในประเทศไทยเพื่อนำไปสู่การพัฒนาระบบการบริหารจัดเก็บภาษีอากรของประเทศให้เป็นไปตามหลักธรรมาภิบาลและเป็นไปตามหลักการบริหารการจัดเก็บภาษีที่ดีต่อไป