ปัญหาทางกฎหมายในการบริหารจัดการสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุขของประเทศไทย: ศึกษากรณีการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019

การศึกษานี้วัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเกี่ยวกับการใช้บังคับกฎหมายที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข กรณีการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 ของประเทศไทย รวมทั้ง สาธารณรัฐฝรั่งเศสและญี่ปุ่น และศึกษาถึงปัญหาในความเหมาะสมของการใช้บังคับกฎหมายและการควบคุมตรวจสอบการกระทำของฝ่ายปกครองที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการสถานการณ์ฉุกเฉินดังกล่าว ของประเทศไทย เพื่อให้ได้มาซึ่งข้อเสนอในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว โดยใช้วิธีการศึกษาจากการค้นคว้าเอกสารต่าง ๆ ทั้งในรูปแบบหนังสือ บทความ วารสาร วิทยานิพนธ์ และข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ทั้งในรูปแบบภาษาไทยและภาษาอังกฤษ และศึกษากฎหมายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการและการแก้ไขสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข กรณีการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 ทั้งนี้ มิรวมถึงกรณีการจัดซื้อจัดจ้างวัคซีนเพื่อป้องกันและควบคุมโรคติดต่อดังกล่าว ผลการศึกษาพบว่า ในการบริหารจัดการสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข กรณีการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 ของประเทศไทย ได้มีการนำพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 มาใช้บังคับควบคู่กับพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 เป็นสำคัญ เนื่องจากพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 ไม่สามารถบริหารจัดการสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคติดต่อที่แพร่ระบาดเป็นวงกว้างและรวดเร็วได้ อย่างไรก็ดี การใช้บังคับกฎหมายในลักษณะดังกล่าว ส่งผลให้มีปัญหาเกี่ยวกับความเหมาะสมของการใช้บังคับกฎหมาย เนื่องจาก พระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 มิได้เป็นกฎหมายที่มีเจตนารมณ์เพื่อนำมาใช้บังคับกับการแก้ไขปัญหากรณีการแพร่ระบาดของโรคติดต่อ โดยมาตรการ องค์ประกอบของคณะกรรมการ เจ้าหน้าที่ผู้ใช้บังคับกฎหมาย และกลไกการดำเนินการ ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อการแก้ไขปัญหาสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข อีกทั้ง มาตรการต่าง ๆ ที่ออกโดยอาศัยอำนาจตามกฎหมายดังกล่าว สามารถนำกฎหมายที่มีอยู่ในระบบปกติมาใช้บังคับได้ อีกทั้ง มีปัญหาเรื่องการควบคุมตรวจสอบการกระทำของฝ่ายปกครองจากการใช้อำนาจในสถานการณ์ฉุกเฉิน ทั้งกรณีพนักงานเจ้าหน้าที่ในระดับผู้บริหารและพนักงานเจ้าหน้าที่ในระดับผู้ปฏิบัติ เนื่องจากมีบทบัญญัติที่ตัดอำนาจในการพิจารณาคดีของศาลปกครอง ส่งผลให้การคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนจากการใช้อำนาจของพนักงานเจ้าหน้าที่ในสถานการณ์ฉุกเฉิน ไม่เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพเท่าที่ควร จึงมีข้อเสนอแนะ คือ เห็นควรให้มีการปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 ด้วยการเพิ่มประสิทธิภาพและมาตรการทางกฎหมายให้สามารถรองรับกับสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคติดต่อที่เป็นการแพร่ระบาดใหญ่ทั่วโลกหรือสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุขอื่น ๆ ที่อาจเกิดขึ้นต่อไปในอนาคต เช่น การแก้ไขเพิ่มเติมองค์ประกอบของคณะกรรมการโรคติดต่อแห่งชาติ การแก้ไขเพิ่มเติมอำนาจของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข หรือการแก้ไขเพิ่มเติมอำนาจในการดำเนินการหรือการสั่งการของเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อให้มีความชัดเจนและเหมาะสมยิ่งขึ้น เป็นต้น รวมทั้ง เพิ่มเติมหมวด สถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข ให้ชัดเจนและแยกออกจากระบบสถานการณ์ฉุกเฉินปกติที่เป็นเรื่องความมั่นคงของชาติ โดยเห็นควรให้คณะกรรมการโรคติดต่อแห่งชาติมีอำนาจในการพิจารณาประกาศให้โรคติดต่ออันตรายหรือโรคระบาดใด เป็น “โรคติดต่ออันตรายร้ายแรง” กรณีมีโรคดังกล่าวเกิดขึ้นแพร่หลายหรืออาจแพร่ไปสู่ผู้อื่นได้ง่ายหรือมีภาวะของการเกิดโรคผิดปกติมากกว่าที่เคยเป็นมาจนเป็นอันตรายหรืออาจเป็นอันตรายต่อชีวิตหรือสุขภาพของมนุษย์อย่างกว้างขวาง และเมื่อคณะกรรมการโรคติดต่อแห่งชาติได้ประกาศให้โรคติดต่ออันตรายหรือโรคระบาดใดเป็น “โรคติดต่ออันตรายร้ายแรง” แล้ว จึงให้นายกรัฐมนตรีโดยความเห็นชอบของคณะรัฐมนตรีมีอำนาจประกาศ “สถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุข” บังคับใช้ทั่วราชอาณาจักรหรือในบางเขตบางท้องที่เห็นสมควร เพื่อใช้บังคับและกำหนดมาตรการพิเศษในการป้องกัน ควบคุม ระงับยับยั้ง ฟื้นฟู หรือช่วยเหลือประชาชนให้เป็นไปด้วยความรวดเร็วและในแนวทางเดียวกัน และเห็นควรให้ฝ่ายบริหารพิจารณาการใช้บังคับมาตรการทางสังคมเป็นสำคัญ หรือในกรณีที่มีความจำเป็นต้องใช้มาตรการทางกฎหมายเพื่อบังคับให้เกิดการปฏิบัติตามมาตรการในการป้องกันและควบคุมโรคติดต่อแล้ว ฝ่ายบริหารต้องกำหนดมาตรการทางกฎหมายเท่าที่จำเป็นและสอดคล้องกับสถานการณ์และสภาพการณ์ โดยไม่เป็นอุปสรรคต่อการดำรงชีวิตหรือสร้างภาระให้แก่ประชาชนเกินสมควร ส่งผลให้ไม่มีความจำเป็นต้องใช้บังคับพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ในที่สุด