t Zand / kruittorenstraat / vestingwal

In opdracht van de gemeente Aalten heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in september-oktober 2008 archeologisch, historisch-geografisch en geofysisch onderzoek op de onderzoeksgebieden ’t Zand en Vestingwal en een historisch-geografisch onderzoek naar de vestingwallen en de Kruittorenstraat verricht. Aanleiding voor het onderzoek was de voorgenomen herinrichting van 't Zand en de Kruittorenstraat en de reconstructie van de vestingwal aan de Kruittorenstraat op het bastion Treurniet. Het onderzoek diende inzicht te verschaffen in de ligging en aard van de restanten van de burcht van Bredevoort (onderzoeksgebied ’t Zand) en de oorspronkelijke opbouw van het bastion (onderzoeksgebied Vestingwal). Daarnaast diende het onderzoek in een breder kader tevens inzicht te verschaffen in de historische ontwikkeling van de Kruittorenstraat en de vesting Bredevoort (met name van het bastion Treurniet). Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek gold bij de aanvang van het veldonderzoek voor zowel Vestingwal als 't Zand een hoge verwachting voor het aantreffen van waardevolle archeologische overblijfselen van respectievelijk de vestingwerken op de gedempte laat-middeleeuwse stadsgracht en van het kasteel en zijn grachten. Bij het grondradaronderzoek op 't Zand werden geen duidelijke aanwijzingen voor muurwerk aangetroffen. Wel werden onder de parkeerplaats en het schoolplein structuren in de ondergrond gemeten die lijken te wijzen op de aanwezigheid van een dubbele gracht met een wal daartussen. Het booronderzoek dat aanvullend op het grondradaronderzoek werd verricht geeft aan dat er ter plaatse van de grachten en de tussenliggende wal een ondiepe (zeer compacte?) puinlaag in de bodem aanwezig moet zijn. Vanwege de ondoordringbaarheid van het pakket was het niet mogelijk de dikte ervan en de aard van onderliggende lagen vast te stellen. Ten noorden en oosten van de school, waar zich respectievelijk het binnenplein en de zuidoostelijke vleugel van het kasteel moeten bevinden, werd een natuurlijke helling in het terrein aangetroffen. Op het binnenplein lag de intacte top van het dekzand op ongeveer 1 m -Mv, terwijl oostwaarts het terrein afliep naar een natuurlijke beekbedding, die mogelijk tussen de 12e en 16e eeuw tot gracht vergraven is. Verder is met het booronderzoek duidelijk geworden dat het laagste deel van het terrein opgehoogd moet zijn met een zandpakket, waarin zich in meer of mindere mate puinconcentraties bevinden. Na deze fase van egalisatie/ophoging is het kasteelcomplex gebouwd zoals bekend op afbeeldingen uit de 16e eeuw. Vanwege de aard van het onderzoek werd geen muurwerk aangeboord, doch de aanwezigheid hiervan kan vooral ten oosten en noorden van het schoolgebouw en op het schoolplein niet uitgesloten worden. Tijdens het veldonderzoek zijn in het onderzoeksgebied Vestingwal door middel van booronderzoek geen aanwijzingen voor een intacte en gestructureerde (zoals zand, plaggen/zoden, rijshout, vlechtwerk e.d.) opbouw van het bastion Treurniet aangetroffen. Wel zijn de middeleeuwse stadsgracht en een rudiment van de onderwal van het bastion Treurniet aangetoond. Van de middeleeuwse stadsgracht is de grachtbodem vastgesteld, evenals een opvullingspakket ten behoeve van de aanleg van het bastion. Uit het archeologisch onderzoek zijn geen duidelijke gegevens gekomen over de omvang, aard en opbouw van het bastion (het bastion is grotendeels aangetast). Daarom wordt geadviseerd om bij de voorgenomen reconstructie gebruik te maken van historische gegevens. Indien gekozen wordt voor een volledige en ruimtelijk/ visueel ingrijpende reconstructie, wordt geadviseerd de vestingwal volgens de geconstateerde historische profilering en materialisering vorm te geven. Indien dat door ruimtelijke beperkingen niet mogelijk blijkt te zijn, kan tevens worden gedacht aan een beperkte reconstructie, bijvoorbeeld in de vorm van het herprofileren van de huidige wal tot de onderwal en/of het herprofileren van de oevers, of een alternatief ontwerp door een landschapsarchitect te laten maken dat recht doet aan zowel het historische als het huidige ruimtelijke beeld. Geadviseerd wordt te streven naar behoud in situ van de middeleeuwse stadsgracht in de ondergrond van het bastion Treurniet voor nu en in de toekomst. Gezien de voorgenomen ingrepen (ophoging, reconstructie en herprofilering van het huidige wallichaam) in het plangebied zal deze middeleeuwse stadsgracht echter nu niet verstoord worden. Daarom wordt er geen vervolgonderzoek geadviseerd. Bij eventuele toekomstige maatregelen dient echter wel rekening gehouden te worden met deze stadsgracht. Dan is wel vervolgonderzoek noodzakelijk. Indien bij de uitvoering van de voorgenomen werkzaamheden onverwacht toch archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 53 van de Monumentenwet 1988 aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht.