ปัญหาการไม่สามารถบังคับจำนองที่ดิน: กรณีที่ดินถูกอุทิศให้เป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะ

สัญญาจำนองเป็นสัญญาประกันการชำระหนี้ด้วยทรัพย์ที่ก่อให้เกิดประโยชน์กับทั้งผู้รับจำนองและผู้จำนองเป็นอย่างมาก จึงทำให้เป็นสัญญาที่ได้รับความนิยมและมีการใช้กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน โดยลักษณะสำคัญของสัญญาการจำนอง คือ การที่ผู้จำนองได้นำทรัพย์มาเป็นประกันการชำระหนี้ให้แก่ผู้รับจำนองโดยไม่มีการโอนกรรมสิทธิ์ในทรัพย์ไปยังผู้รับจำนองแต่อย่างใด และเนื่องจากการอุทิศที่ดินให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะในปัจจุบันนี้ยังไม่มีบทบัญญัติแห่งกฎหมายใดที่กำหนดรูปแบบและวิธีการไว้ ซึ่งจากการพิจารณาจากคำพิพากษาพบว่าศาลฎีกามีมุมมองในเรื่องการอุทิศที่ดิน คือ การที่เจ้าของที่ดินสละกรรมสิทธิ์ หรือสละสิทธิครอบครองในที่ดินของตนเพื่อให้ที่ดินเป็นที่สาธารณประโยชน์ จึงไม่ต้องทำตามแบบของการทำนิติกรรมโอนกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองในที่ดิน การอุทิศที่ดินให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินจึงสมบูรณ์ทันทีเมื่อมีการแสดงเจตนาอุทิศของผู้เป็นเจ้าของหรือผู้ทรงซึ่งกรรมสิทธิ์ เมื่อการอุทิศที่ดินให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินในปัจจุบันสามารถทำให้ได้โดยง่ายเช่นนี้ จึงเกิดกรณีที่ผู้จำนองทำการอุทิศที่ดินติดจำนองให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะ การอุทิศดังกล่าวของผู้จำนองได้ส่งผลให้ผู้รับจำนองจะต้องสิ้นไปซึ่งสิทธิในการบังคับชำระหนี้เอาจากที่ดินอันเป็นทรัพย์หลักประกัน เนื่องจากสาธารณสมบัติของแผ่นดินถูกต้องห้ามโดยผลของกฎหมายให้ไม่สามารถโอนแก่กันได้ เว้นแต่จะอาศัยอำนาจแห่งกฎหมาย โดยหากมีการฝ่าฝืนขายทอดตลาดที่ดินดังกล่าวก็ไม่อาจทำให้ผู้ซื้อทรัพย์จากการขายทอดตลาดได้ไปซึ่งกรรมสิทธิ์ในที่ดิน กรณีข้อเท็จจริงดังกล่าวนี้ได้เคยเกิดขึ้นจริงแล้ว ดังที่ได้ปรากฏคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 14595/2558 กรณีดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า แม้ปัจจุบันจะมีบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่รับรองและคุ้มครองสิทธิของผู้รับจำนองในการบังคับชำระหนี้เอาทรัพย์หลักประกันไว้ดีแล้วเพียงใด แต่ก็ไม่อาจคุ้มครองสิทธิของผู้รับจำนองได้เลย หากผู้จำนองทำการอุทิศที่ดินให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของดินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะงานวิจัยฉบับนี้ได้มุ่งศึกษาถึงบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ให้ความคุ้มครองสิทธิของผู้รับจำนองในการที่จะบังคับจำนองเอาจากที่ดินหลักประกันหรือเยียวยาในกรณีที่ดินติดจำนองจะต้องตกเป็นทรัพย์สินของแผ่นดินตามกฎหมายว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน กฎหมายว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต และกฎหมายว่าด้วยการเวนคืนและการได้มาซึ่งอสังหาริมทรัพย์ ซึ่งจากการศึกษาพบว่ากรณีของการได้มาซึ่งทรัพย์สินของแผ่นดินประเภทที่ดินในกฎหมายเหล่านี้ล้วนมีการบัญญัติให้ความคุ้มครองหรือเยียวยาผู้รับจำนองที่สุจริตและเสียค่าตอบแทนให้ไม่ต้องได้รับความเสียหายจากการที่ทรัพย์จำนองจะต้องตกเป็นทรัพย์สินของแผ่นดิน ซึ่งเป็นที่แตกต่างจากสิทธิของผู้รับจำนองที่ถูกผู้จำนองอุทิศที่ดินหลักประกัน ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงขอเสนอแนะให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติแห่งกฎหมาย โดยการกำหนดรูปแบบและวิธีการอุทิศที่ดินให้ตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะ และกำหนดให้การอุทิศที่ดินจะมีสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อรัฐได้แสดงเจตนารับเอาการอุทิศ อีกทั้ง ในกรณีที่รัฐได้รับเอาการอุทิศที่ดินติดจำนองมา รัฐจะต้องมีหน้าที่ในการเยียวยาความเสียหายแก่ผู้รับจำนองที่ไม่สามารถบังคับจำนองได้ในรูปของเงินค่าทดแทนด้วย