การพัฒนากฎหมายวิธีพิจารณาคดีสิ่งแวดล้อมในศาลยุติธรรม: ศึกษากรณีการแต่งตั้งพยานผู้เชี่ยวชาญทางสิ่งแวดล้อม

แม้ในปัจจุบันประเทศไทยมีการจัดตั้งศาลสิ่งแวดล้อมในรูปแบบแผนกคดีสิ่งแวดล้อม (Green Bench) โดยมีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีสิ่งแวดล้อมทั้งในคดีแพ่งและคดีอาญาก็ตาม แต่อย่างไรก็ตาม ศาลสิ่งแวดล้อมดังกล่าวยังไม่มีกฎหมายที่บัญญัติวิธีพิจารณาคดีสิ่งแวดล้อมไว้เป็นการเฉพาะ ส่งผลให้การดำเนินคดีสิ่งแวดล้อมในศาลยุติธรรมยังไม่มีประสิทธิภาพเท่าที่ควร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมวดพยานผู้เชี่ยวชาญซึ่งถือเป็นเครื่องมือสำคัญของศาลในการนำเสนอความเห็นทางคดีและให้ข้อเท็จจริงบางเรื่องแก่ศาลเพื่อประกอบการวินิจฉัยประเด็นข้อพิพาทแห่งคดีตามกฎหมายไทย หากพิจารณาในแง่การแต่งตั้งพยานผู้เชี่ยวชาญสามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภท ได้แก่ พยานผู้เชี่ยวชาญที่ศาลแต่งตั้งไม่ว่าศาลเห็นสมควรเองหรือคู่ความฝ่ายใดร้องขอและพยานผู้เชี่ยวชาญที่คู่ความอ้างอิงไว้ในบัญชีระบุพยาน ส่งผลให้เกิดปัญหารูปแบบพยานผู้เชี่ยวชาญในคดีสิ่งแวดล้อม กล่าวคือ ผู้เชี่ยวชาญที่ศาลแต่งตั้งจะมีฐานะเป็นบุคคลที่มาเบิกความหรือทำรายงานความเห็นเป็นหนังสือเสนอต่อศาลในประเด็นที่ศาลมีข้อสงสัย แต่ไม่มีอำนาจเข้าถึงพยานเอกสารและข้อมูลที่จำเป็น จึงเกิดปัญหาในการเชื่อมโยงข้อเท็จจริงเพื่อทำความเห็นเสนอต่อศาล ส่วนผู้เชี่ยวชาญที่คู่ความอ้างอิงนั้น ย่อมอยู่ในฐานะผู้ที่ให้ความเห็นสนับสนุนคู่ความฝ่ายที่อ้างตน จึงเกิดปัญหาเรื่องความน่าเชื่อถือและความเป็นกลางของพยานผู้เชี่ยวชาญ นอกจากนี้ การรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญในห้องพิจารณาคดีอย่างเคร่งครัดยังส่งผลให้เกิดปัญหารูปแบบการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญในคดีสิ่งแวดล้อม กล่าวคือ แม้ผู้เชี่ยวชาญมีความเห็นแตกต่างกัน ศาลก็ไม่มีอำนาจเรียกพยานผู้เชี่ยวชาญของคู่ความทั้งสองฝ่ายมาประชุมร่วมกันเพื่อหาข้อยุติในคดี หรือมีผู้เชี่ยวชาญของศาลในฐานะคนกลางเพื่อช่วยศาลในการวินิจฉัยข้อเท็จจริงในคดี ทำให้พยานผู้เชี่ยวชาญที่ควรจะเป็นประโยชน์ในการพิจารณาคดีถูกทำลายน้ำหนักพยานเนื่องจากข้อมูลที่ขัดแย้งกันเอง จากการศึกษาพบว่า ศาลสิ่งแวดล้อมในต่างประเทศมีพยานผู้เชี่ยวชาญหลายรูปแบบ ได้แก่ ผู้พิพากษาผู้เชี่ยวชาญ (Expert Judge) ผู้เชี่ยวชาญตามบัญชีผู้พิพากษาสมทบ (Expert Panels) คณะกรรมการพิเศษ (Special Commissions) ที่ปรึกษาของศาล (Court Consultants-Inspectors) ผู้เชี่ยวชาญจากหน่วยงานทางสิ่งแวดล้อมของรัฐ (Agency Experts) ผู้เชี่ยวชาญจากองค์กรอัยการ (Prosecutors’ Experts) ผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันอิสระทางสิ่งแวดล้อม (Independent Institutes) และอาสาสมัครในชุมชน (Community Volunteers) รวมทั้งยังมีการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญทางสิ่งแวดล้อมหลากหลายรูปแบบ ได้แก่ การประชุมเฉพาะเรื่อง (Focusing Meeting) การให้คำแนะนำในฐานะเพื่อนของศาล (“Friend of the Court” Instructions) การรับฟังทั้งสองฝ่ายร่วมกัน (Hottubbing) การประชุมรายประเด็น (Issue Sequencing) การทำความเห็นต่อศาลก่อนการพิจารณาคดีในศาล (Pre-Filed Testimony) และการรับฟังบุคคลภายนอก (Amicus Curiae) ดังนั้น เมื่อพิจารณาปัญหารูปแบบพยานผู้เชี่ยวชาญในคดีสิ่งแวดล้อมและปัญหารูปแบบการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญในคดีสิ่งแวดล้อมของศาลยุติธรรมแล้ว เห็นว่า ประเทศไทยควรนำพยานผู้เชี่ยวชาญรูปแบบที่ปรึกษาของศาล (Court Consultants-Inspectors) รูปแบบคณะกรรมการพิเศษ (Special Commissions) รูปแบบอาสาสมัครในชุมชน (Community Volunteers) และรูปแบบผู้เชี่ยวชาญจากองค์กรอัยการ (Prosecutors’ Experts) มาใช้ในศาลสิ่งแวดล้อม โดยการแต่งตั้งคณะที่ปรึกษาทางสิ่งแวดล้อมและให้มีเจ้าพนักงานคดีด้านสิ่งแวดล้อมประจำศาลดังกล่าว นอกจากนี้ ควรนำรูปแบบการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญโดยการทำความเห็นก่อนการพิจารณาคดี (Pre-Filed Testimony) มาใช้ โดยให้ผู้เชี่ยวชาญทำความเห็นเป็นหนังสือยื่นต่อศาลและคู่ความอีกฝ่ายก่อนการพิจารณาคดี ส่วนในคดีที่มีข้อยุ่งยากและมีปัญหาทางเทคนิค ศาลอาจนำรูปแบบการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญทั้งสองฝ่ายร่วมกัน (Hottubbing) มาใช้ โดยกำหนดให้พยานผู้เชี่ยวชาญทุกฝ่ายมาประชุมร่วมกันนอกห้องพิจารณาเพื่อให้แสดงความเห็นเกี่ยวกับประเด็นข้อพิพาทแห่งคดีไปพร้อมกัน และในคดีที่ศาลเห็นสมควรเพื่อคุ้มครองรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ศาลอาจอนุญาตให้คณะที่ปรึกษาทางสิ่งแวดล้อมและเจ้าพนักงานคดีสิ่งแวดล้อมเข้าห้องพิจารณาคดีเพื่อรับฟังข้อเท็จจริงและเสนอแนะให้ศาลถามพยานในประเด็นที่สำคัญแห่งคดี ซึ่งสอดคล้องกับการรับฟังพยานผู้เชี่ยวชาญโดยการให้คำแนะนำในฐานะเพื่อนของศาล (“Friend of the Court” Instructions)