การศึกษาการเปลี่ยนแปลงเรือนแถวไม้ของชุมชนริมน้ำเพื่อเสนอแนวทางการฟื้นฟูอาคารและวิถีชีวิตการอยู่อาศัยโดยชุมชน: กรณีศึกษาชุมชนตลาดน้ำคลองภาษีเจริญ กรุงเทพมหานคร

ในปัจจุบันมีโครงการพัฒนาและฟื้นฟูพื้นที่ริมแม่น้ำ ลำคลอง ในกรุงเทพมหานครหลากหลายโครงการ ทั้งนี้เพื่อพัฒนาเป็นทั้งทางสัญจรทางเลือก และพื้นที่เพื่อการท่องเที่ยวทางน้ำ หนึ่งในโครงการพัฒนาพื้นที่ริมคลองย่านฝั่งธนบุรีที่สำคัญคือโครงการ 10 สายนทีแห่งมหานคร ที่มุ่งเน้นการท่องเที่ยวพื้นที่ตามแนวคลองเป็นหลัก และคลองภาษีเจริญซึ่งเป็นคลองที่เชื่อมต่อจากแม่น้ำเจ้าพระยาไปยังแม่น้ำท่าจีนก็เป็นส่วนหนึ่งในโครงการนี้ โดยชุมชนตลาดน้ำคลองภาษีเจริญก็เป็นหนึ่งในชุมชนริมคลองภาษีเจริญที่มีโอกาสในการพัฒนาเพื่อตอบรับกับโครงการพัฒนาดังกล่าว ชุมชนตลาดน้ำคลองภาษีเจริญบริเวณวัดนิมมานรดีเป็นชุมชนที่อดีตเคยเป็นพื้นที่ที่มีการค้าขายที่รุ่งเรืองมากที่สุดแห่งหนึ่งในย่านฝั่งธนบุรีตั้งถิ่นฐานตั้งแต่ในยุคสมัยของรัชกาลที่ 4 จึงมีอายุมากกว่า 100 ปี ปัจจุบันยังคงทิ้งร่องรอยที่แสดงถึงความรุ่งเรืองผ่านชุดอาคารเรือนแถวไม้ริมคลอง ซึ่งก่อให้เกิดทัศนียภาพที่เป็นเอกลักษณ์ภายในพื้นที่ แต่ในปัจจุบันเกิดการต่อเติมหรือปรับปรุงอาคารเรือนแถวไม้ในพื้นที่ซึ่งอาจคำนึงถึงการรักษาทัศนียภาพโดยรวมค่อนข้างน้อย ส่งผลให้การปรับปรุงต่อเติมนั้นค่อย ๆ เริ่มทำลายทัศนียภาพที่เป็นเอกลักษณ์ของชุมชน วัตถุประสงค์ของงานวิจัยนี้เพื่อศึกษาสภาพของอาคารสถาปัตยกรรมเรือนแถวไม้ชุมชนตลาดน้ำคลองภาษีเจริญบริเวณวัดนิมมานรดีในปัจจุบัน เพื่อหาวิธีการและกระบวนการในการปรับปรุงหรือต่อเติมอาคารให้ตอบรับกับความต้องการ และยังสามารถเก็บรักษาสภาพของทัศนียภาพโดยรวม ที่เป็นจุดเด่นของพื้นที่ไว้ได้ ทั้งนี้เพื่อเป็นต้นทุนในการฟื้นฟูชุมชนให้ตอบรับกับโอกาสในการพัฒนาพื้นที่ในอนาคต งานวิจัยนี้มีการเก็บรวบรวมข้อมูลด้านของกายภาพของพื้นที่ และการใช้งานอาคาร โดยอาศัยการศึกษาภาคสนาม ด้วยวิธีการสำรวจ สังเกตการณ์ และสัมภาษณ์ผู้ที่อาศัยอยู่ในชุมชน เพื่อให้ทราบถึงวิวัฒนาการของรูปแบบอาคาร ลักษณะการปรับปรุง ต่อเติม และการใช้งานของอาคารตั้งแต่ในอดีตจนถึงปัจจุบัน เพื่อที่จะนำข้อมูลมาวิเคราะห์ร่วมกันจนเกิดเป็นการเสนอแนะแนวทางของการต่อเติมหรือปรับปรุงอาคารแต่ละประเภทในพื้นที่ศึกษาโดยผู้วิจัยแบ่งการศึกษาออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่ (1) ประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐานของชุมชน และวิวัฒนาการทางกายภาพของอาคารเรือนแถวไม้ (2) ส่วนต่อเติมทั้งตัวอาคารเรือนแถวไม้ และพื้นที่ด้านหลังเรือนแถวไม้ และ (3) บริบทโดยรอบอาคารเรือนแถวไม้ริมน้ำ จากการศึกษาพบว่าสามารถจำแนกองค์ประกอบของแผงด้านหน้าอาคารเรือนแถวไม้ได้ทั้งหมด 9 ส่วน แยกเป็น 4 ประเภทตามระดับของการเปลี่ยนแปลง และเสนอแนะวิธีการการอนุรักษ์ที่แตกต่างกันไปในแต่ละประเภท โดยมีเป้าหมายในการเสนอแนวทางให้อนุรักษ์แผงหน้าอาคารให้เป็นไปในทิศทางเดียวกันเพื่อรักษาทัศนียภาพโดยรวมของพื้นที่ ต่อมาคือส่วนที่ถูกต่อเติมในพื้นที่บริเวณด้านหลังของอาคารเรือนแถวไม้ สามารถแบ่งประเภทของอาคารออกเป็น 3 ประเภท ตามระดับการต่อเติมจากน้อยไปมาก ได้แก่ (1) อาคารที่ต่อเติมน้อย ไม่ส่งผลต่อทัศนียภาพ (2) อาคารที่ถูกต่อเติมปานกลาง ไม่ส่งผลต่อทัศนียภาพ และ (3) อาคารที่ถูกต่อเติมมาก ส่งผลต่อทัศนียภาพโดยรวม โดยจะเสนอแนะวิธีการปรับปรุงหรือต่อเติมของอาคารแต่ละประเภทให้ไม่ไปรบกวนทัศนียภาพ และการมองเห็นจากในลำคลอง และพื้นที่ริมคลองฝั่งตรงข้ามชุมชน และสุดท้ายในส่วนของบริบทโดยรอบอาคาร จะเน้นในส่วนที่เป็นชานริมน้ำด้านหน้าอาคารเรือนแถวไม้ สามารถแบ่งประเภทของการใช้งานชานริมน้ำออกมาได้เป็น 4 ส่วนตามระดับการปิดกั้นอาณาเขตพื้นที่ และเลือกพื้นที่ที่เป็นระดับสาธารณะและระดับกึ่งสาธารณะเพื่อนำมาพัฒนาและปรับปรุงเพื่อดึงดูดผู้คนเข้ามาใช้งานผลจากการศึกษานี้สามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการปรับปรุงอาคารหรือฟื้นฟูพื้นที่ศึกษาเพื่อให้ยังสามารถเก็บรักษาทัศนียภาพที่เป็นต้นทุนของพื้นที่ เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อผู้อยู่อาศัย ทั้งในด้านความเป็นอยู่ไปจนถึงการเตรียมความพร้อมพื้นที่ให้ตอบรับกับโอกาสผ่านโครงการพัฒนา และการขยายเมืองที่จะเข้ามาในอนาคต และเป็นแนวทางต้นแบบในการพัฒนาชุมชนเรือนแถวไม้ริมคลองที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะใกล้เคียงกันกับชุมชนตลาดน้ำคลองภาษีเจริญ