AB Emmalaan Archeologsiche Begeleiding t.b.v. rioleringswerkzaamheden in de Wilhelminalaan en Emmalaan, gemeente Alphen aan den Rijn. Opgraving variant Archeologische Begeleiding, conform KNA 4.1 Protocol 4004

<p>De gemeente Alphen aan den Rijn is bezig met rioolvervangingswerkzaamheden in de oude kern, waaronder die in de Wilhelminalaan en de Emmalaan. Gezien de specifieke archeologische verwachting voor sporen van de Romeinse Limesweg heeft de gemeente in 2020 een archeologische bureauonderzoek laten uitvoeren en vervolgens besloten dat deze werkzaamheden moeten plaatsvinden onder archeologische begeleiding. De vervanging van de riolering in de Wilhelminalaan vond plaats tussen de Postkade en de Willem de Zwijgerlaan en enkele zijstraten, vooral de oostzijde van de Wilhelminalaan (Afbeelding 1). Het PvE schreef voor dat een actieve begeleiding plaats dient te vinden in het hele plangebied bij ontgravingen in alle kansrijke zones. De periode van aanleg startte in week 12 van 2023 en eindigde begin september 2023. Gedurende deze periode zijn de werkzaamheden door Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie zowel passief als archeologisch begeleid. De Emmalaan ligt in het verlengde van de Wilhelminalaan. Op basis van het in 2023 opgestelde Bureauonderzoek gold ook voor het gebied van de Emmalaan een vergelijkbare archeologische verwachting, zij het met enkele nuanceringen, mede gebaseerd op de ervaringen bij de uitvoering van de archeologische begeleiding in de Wilhelminalaan. Voor de Emmalaan is door Vestigia een addendum op het PvE van de Wilhelminalaan opgesteld, dat richtinggevend is geweest voor de actieve en passieve begeleiding daar. De rioolvervangingswerkzamheden in de Emmalaan betreffen alleen de bestaande straat, met een lengte van ca. 200 m, waarbinnen een dubbelriool is aangelegd. De periode van aanleg startte in maart van 2024 en eindigde eind mei 2024. Gedurende deze periode zijn de werkzaamheden door Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie zowel passief als archeologisch begeleid. De rioolvervangingswerkzaamheden in de Wilhelminalaan en Emmalaan maakten onderdeel uit van verschillende werkzaamheden. Behalve het verwijderen en het vervangen van het bestaande riool, betrof dit tevens het plaatsen van ondergrondse afvalcontainers, nieuwe bestrating en trottoirs, en de herinrichting van straatmeubilair en beplanting. Deze werkzaamheden zijn steeds per deelgebied gefaseerd uitgevoerd. De ondergrondse, gravende werkzaamheden betroffen in hoofdzaak het verwijderen van het bestaande riool en het aanleggen van een nieuw gescheiden dubbelriool – hemelwaterafvoer en vuilwaterafvoer – onder de rijbaan, het maken van huisaansluitingen en het plaatsen van enkele ondergrondse afvalcontainers. Het eigenlijke diepere graafwerk binnen een bepaald deelgebied was steeds afhankelijk van, en is ingepast in, de overige werkzaamheden. Het consequent begeleiden van beide nieuwe rioolsleuven (naast elkaar) werd ook niet nodig geacht. In overleg is daarom besloten om de archeologische waarnemingen vooral te richten op de ontgravingen van een van beide strengen en op de diepere kolken. Daarnaast is het meest zuidelijke deel van de Wilhelminalaan, vanaf de Postkade tot aan de van Velzenstraat het meest intensief begeleid. Dit vanwege de hoogste verwachting op Romeinse overblijfselen. Geprobeerd is om in elk deelgebied in ieder geval steeds de bodemopbouw in minimaal één kolk of leidingsleuf te documenteren. In de Wilhelminalaan zijn zodoende 5 waarnemingspunten met putnummers (wp1- wp5) geweest, waarbij wp 3 de lange aaneengesloten noord-zuid waarneming betreft in de straat zelf. In de Emmalaan zijn 3 waarnemingspunten gemaakt (wp1- wp3). Daarnaast heeft gedurende de hele periode dat graafwerk plaatsvond, een passieve begeleiding door middel van een zogenaamde meldtelefoon gegolden en zijn door Vestigia op wisselende momenten waarnemingen tijdens het (andere) graafwerk gedaan. In ieder van de werkputten zijn steeds minimaal een, maar in werkput 3 zes, verticale profielen gedocumenteerd en zo nodig bemonsterd. De passieve begeleiding is voorafgegaan door twee toolboxmeetingen in het veld, een bij aanvang van de werkzaamheden in de Wilhelminalaan, de andere bij het begin van de werkzaamheden in de Emmalaan. In beide gevallen hebben archeologen van Vestigia aan de veldmedewerkers en directievoerders van de Vermeulengroep een korte uitleg gegeven over wat archeologische begeleiding inhoudt en op wat voor soort vondsten of sporen bij afwezigheid van de archeologen gelet zou moeten worden. Bij aanvang van de archeologische begeleiding in de Wilhelminalaan bestond een redelijk hoge verwachting op het aantreffen van de Romeinse Rijnoever en de Romeinse Limesweg. Deze verwachting is niet bewaarheid geworden. Al bij de eerste waarnemingen op de kruising van de Wilhelminalaan met de Prins Clauskade en de Postkade bleek dat de Rijnoever aan sterke migratie onderhevig is geweest vanaf de Romeinse tijd tot ca. 1100 AD. Direct ten noorden van het Omloopkanaal is die migratie eerst westelijk geweest en vervolgens oostelijk. Daarbij is de oudste Romeinse oever mogelijk grotendeels opgeruimd. Verder naar het noorden, in de Wilhelminalaan zelf lijkt de Romeinse oever met de insteek van de bedding ongeveer noord-zuid door het midden van de huidige straat gelopen te hebben. De Romeinse oever met de Romeinse weg moet hier gezocht worden ten westen van de Wilhelminalaan zelf. Deze strook ligt dan ongeveer in het verlengde van de Romeinse oeverbevestigingen die in de jaren '90 van de vorige eeuw langs de oostrand van het Samsonterrein zijn gevonden. De Romeinse graven in het Burgemeester Visserpark liggen eveneens in deze strook en zouden dus ook langs de Romeinse weg gesitueerd geweest kunnen zijn. Verder naar het noorden in de Wilhelminalaan en ook in de Emmalaan verliezen we geleidelijk grip op de Romeinse oever. De recente ophogingspakketten zijn hier veel dikker, waardoor de waarnemingsmogelijkheden van de oudere afzettingen afnemen. Of de beddingafzettingen hier ook nog dieper aanwezig zijn, is onzeker. Mogelijk ligt de Romeinse Rijnoever hier iets ten oosten van de Emmalaan, maar dit is hypothese. De Middeleeuwse Rijndijk lijkt wel het tracé van de huidige Wilhelminalaan gevolgd te hebben. Deze lijkt te zijn aangelegd, precies op de verlandde beddinginsteek van de Romeinse Rijn. Uit de waargenomen ophogingspakketten blijkt dat kerndijk is opgeworpen met grijze, vette klei. De kerndijk was smaller dan de huidige straten. De westelijke teen ligt in de straat, ca. 5 meter of meer ten oosten van de rooilijn van de huizen aan de westkant van de Emmalaan. De oostelijke teen is niet teruggevonden, maar ligt waarschijnlijk voor de rooilijn van de huizen aan de oostkant van de beide straten. Er zijn daterende vondsten uit de kerndijk geborgen. Wel zijn er een aantal sporen en vondsten uit de Nieuwe tijd gevonden, die met de latere dijk geassocieerd kunnen worden. Daaronder zijn ook een aantal stroken met baksteenverharding van oudere stukken van de weg op de dijk. De meeste waarnemingen tijdens de begeleidingen waren uiteindelijk gericht op het verzamelen van informatie over de bodemopbouw onder de huidige Wilhelminalaan en Emmalaan. Werkend van zuid naar noord bleek dat de vermoedde Romeinse niveaus in de vorm van oeverafzettingen of cultuurlagen niet aanwezig waren of niet bereikt werden in de gemaakte ontsluitingen. Vanaf de Van Velzenstraat noordwaarts stammen alle herkende bodemlagen, sporen van menselijke activiteit en geborgen vondsten sowieso uit de Nieuwe tijd. De opgenomen en beschreven verticale bodemprofielen in de Wilhelminalaan en de Emmalaan leverden echter wel bruikbare informatie op over de genese van het landschap en de verticale stratigrafie in de bodemopbouw. Deze kunnen van pas komen bij het aanscherpen van de archeologische verwachting voor dit deel van Alphen aan den Rijn.</p>