SEPISDA NEYTROFIL GETEROGENLIGI VA ATSIDOZNI O'RGANISH

Sepsis butun dunyo bo‘ylab yuqori o‘lim ko‘rsatkichiga ega bo‘lgan, infeksiyaga qarshi buzilgan organizm javobi natijasida kelib chiqadigan hayot uchun xavfli organ disfunksiyasidir [1]. So‘nggi o‘n yillikda (2015-2025) immunologiya va molekulyar biologiyadagi yutuqlar, ayniqsa, yagona hujayra (single-cell) va ko‘p qatlamli molekulyar profillash (multi-omics) texnologiyalarining joriy etilishi, sepsis patogeneziga oid qarashlarni tubdan o‘zgartirdi [2]. Ushbu sharh maqolasi sepsisda neytrofil hujayralarining heterogenligi va kasallik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan atsidoz “imzosi”ni aniqlashda qo‘llanilgan zamonaviy multi-omika yondashuvlarining keng qamrovli tahlilini taqdim etadi. An’anaviy qarashlar neytrofillarni bir xil, qisqa umr ko‘radigan va faqat patogenlarni yo‘q qilishga ixtisoslashgan hujayralar deb hisoblasa-da, so‘nggi tadqiqotlar ularning fenotipik va funksional jihatdan nihoyatda xilma-xil ekanligini ko‘rsatdi [3, 4]. Yagona hujayra RNK-sekvenirlash (scRNA-seq) va boshqa yuqori o‘tkazuvchanlik texnologiyalari yordamida sepsis sharoitida turli xil neytrofil subpopulyatsiyalari, jumladan, yallig‘lanishni qo‘llab-quvvatlovchi (pro-inflammator), yallig‘lanishni bostiruvchi (immunosuppressiv), yetuk va yetilmagan neytrofillar aniqlangan [5, 6]. Xususan, yetilmagan va immunosuppressiv neytrofillar (masalan, PD-L1+ va IL1R2+ subpopulyatsiyalari) sepsisning kechki bosqichlarida ko‘payib, T-hujayralar faoliyatini susaytiradi va ikkilamchi infeksiyalar rivojlanish xavfini oshiradi [7, 8]. Multi-omika integratsiyasi, ya’ni genomika, transkriptomika, proteomika va metabolomika ma’lumotlarini birgalikda tahlil qilish, neytrofil heterogenligining molekulyar mexanizmlarini, jumladan, epigenetik o‘zgarishlar va transkripsiya omillari (STAT3, CEBPB) rolini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etdi [9]. Shu bilan birga, sepsisda rivojlanadigan atsidoz (qon pH ning pasayishi) holati neytrofil funksiyasiga va ularning heterogenligiga ta’sir ko‘rsatuvchi muhim omil sifatida e’tirof etilmoqda [10]. Atsidoz sharoitida neytrofillarning migratsiya qobiliyati susayadi, neytrofil hujayradan tashqari tuzoqlar (NETs) hosil qilish jarayoni (NETosis) o‘zgaradi va ularning yallig‘lanishga qarshi sitokinlar ishlab chiqarishi kamayadi [11, 12]. Atsidozning neytrofil metabolizmiga va guruhlashuviga ta’siri multi-omika yordamida o‘rganilib, atsidoz bilan bog‘liq gen va oqsil profillari (“atsidoz imzosi”) aniqlanmoqda [13]. Ushbu “imzo” sepsisning og‘irligi va prognozi bilan bog‘liq bo‘lib, yangi biomarkerga aylanish potensialiga ega [14]. Maqolada, shuningdek, neytrofil heterogenligi va atsidoz imzosiga asoslangan holda sepsisni erta tashxislash, bemorlarni stratifikatsiya qilish va shaxsiylashtirilgan terapiya yondashuvlarini ishlab chiqish istiqbollari muhokama qilinadi [15, 16]. Xulosa qilib aytganda, single-cell va multi-omika yondashuvlari sepsisda neytrofil heterogenligi va atsidoz o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tushunishda inqilobiy o‘zgarishlarga olib keldi va bu bilimlar klinik amaliyotga tatbiq etilganda sepsis oqibatlarini yaxshilashga xizmat qilishi mumkin [17].