Het wakend schild van Schans en Rede

<p>Het onderzoek van de doorsnede nabij de Schans valt in twee stukken uiteen. De oudste periode betrof een vlakopgraving van een deel van een laat-prehistorische nederzetting. Het tweede deel bestond uit de documentatie van twee profielen aangevuld met sporen en structuren uit het vlak. Het onderzoek heeft nederzettingsresten en akkerpatronen vanaf de Midden-IJzertijd (500 v. Chr. – 250 v. Chr.) tot en met de Vroeg Romeinse Tijd (12 v. Chr. – 70 n. Chr.) opgeleverd. In de 13de-14de eeuw wordt de hele kust van de Zuiderzee langzaam bedijkt. Texel is hierop geen uitzondering. Op historische gronden valt de start van de dijkbouw alhier na 1340 te dateren. Voor het tracé werden de hoger gelegen delen van het gebied uitgezocht. Dat dit gebied iets hoger lag, bleek al uit de vestigingskeuze van de bewoners uit de IJzertijd. De eerste fase is de kern van de dijk en bestaat uit in de kwelder gestoken zoden met humeuze, zavelige en zandige laagjes. Hierop volgt de tweede fase waarbij los gestorte zandige zoden over de eerste dijk worden gestort. Hier overheen ligt een bruine meer compacte laag. In de derde fase van de dijk bij de Schans wordt de dijk versterkt door deze te verbreden en verhogen met steeds meer kleiig materiaal. De vierde fase kenmerkt zich door een flinke ingreep in de bestaande dijk. Aan de zeezijde wordt over een breedte van 1 m een 1,5 m diep haast rechthoekig gat tot op 1,1 m + NAP gegraven. Nadat hier een laag zeeschelpen is gestort, wordt hier een wierpakket geplaatst. De steekpalen die hierbij horen, zijn niet aangetroffen. Mogelijk moet deze eerste wierdijk daarom in het midden van de 16de eeuw worden geplaatst, het moment dat de gors nagenoeg of geheel is verdwenen. De dijk blijft even hoog en mogelijk even breed. De waterwerende functie is waterkerend geworden hetgeen betekent dat de dijk aan of zee nabij open zee ligt. Mogelijk is nog enig voorland of kwelder aanwezig zodat de golfaanval met een lichte wierriem met dito paalwering kan worden gepareerd. Tijdens de vijfde fase wordt vrijwel verticaal de zeezijde van de klei- en zodendijk over een breedte van 1,9 m en tot op een diepte van 1,2 m – NAP uitgegraven. De wierdijk ligt dan aan de volzee en is bedoeld om een permanente golfaanval te weerstaan. De zee is dan nog niet erg diep. Het cluster palen lag exact voor dit wierpakket. De vroegste cluster palen dateert in 1625. Het fort De Schans is dan al gebouwd. Wellicht dateert de eerste cluster palen de bouw van de wachttoren. De bouw van twee wachttorens in de zesde fase moet op cartografische gronden na 1616 en op archeologische gronden mogelijk kort na 1625-1626 worden geplaatst. De sloop van de wachttoren kan samenhangen met de uitbraak van de paalwormepidemie in 1731 en de behoefte aan breekpuin voor de steenwering van de steendijk. De sloop kan wellicht worden geplaatst in de periode kort na 1731. De sloop vond ordelijk plaats, de stenen zijn vermoedelijk tot op het bestaande maaiveld weggehakt. Ten tijde van het gebruik van de toren is in elk geval een maal tussen 1664 en 1683 de wierdijk met nieuwe palen versterkt. Ook is een palenketting van grenen balken ingeslagen. Gedurende de zevende fase na 1731 en voor 1930 wordt de dijk verder versterkt. Het aanbrengen van rijshout en een steenkas geeft aan dat aan de zeezijde een steenglooiing is aangelegd. Van de steendijk is niets teruggevonden.</p>