Plangebied Jeroen Boschlaan 1 te Tongelre, gemeente Eindhoven;

<p> Inleiding
<p> In opdracht van Pauwert Architecten en de gemeente Eindhoven heeft RAAP in 2021 een
archeologisch onderzoek uitgevoerd in plangebied Jeroen Boschlaan 1 te Tongelre, gemeente
Eindhoven. Ten noorden van het voormalige kantoor is nieuwbouw gerealiseerd en de historische,
monumentale hoeve direct ten oosten van het kantoor is intern verbouwd tot kantoorruimte. Bovendien
is direct ten noorden van de nieuwbouw een wadi aangelegd. Het voornaamste doel van het onderzoek
was het veiligstellen van de wetenschappelijke informatie (behoud ex situ). In het Programma van
Eisen staan de specifieke onderzoeksvragen geformuleerd, die leidend waren bij het uitvoeren en
uitwerken van de opgraving. In 2009 waren reeds een bouwhistorische verkenning en een bescheiden
proefsleuvenonderzoek naar de hoeve uitgevoerd, en zijn archivale gegevens verzameld. In 1643 wordt
de boerderij voor het eerst in archivale bronnen vermeld. Doordat de namen van de bewoners en
eigenaars van de historische boerderij bekend zijn, kunnen bepaalde bouwelementen, grondsporen en
vondsten aan hen worden gekoppeld. Dat geeft extra meerwaarde aan het plangebied.
<p> Landschap
<p> Tongelre zou betekenen bosje op een landtong in een laaggelegen gebied. Het buurtschap Klein-
Tongelre ligt volgens de geomorfologische kaart op een lage dekzandvlakte die is omgeven met
beekdalen en laagtes met veen, met uitzondering van het zuidwesten. De dekzandvlakte ligt dan ook
als het ware als een dekzandeiland ingeklemd tussen de Kleine Dommel in het oosten en noordoosten,
de Dommel in het westen en het noordwesten en het beekdal van de Lakerloop (een zijrivier van de
Dommel). Dit beeld kan evenwel worden genuanceerd, aangezien ’t Hofke in Tongelre op een kleine
dekzandkop ligt. Hoewel de beekdalen in de loop van het Holoceen sterk vernatten, heeft geen
veengroei plaatsgevonden in Klein-Tongelre inclusief het plangebied. In het plangebied is van nature
een veldpodzol gevormd, waarop in de nieuwe tijd een plaggendek is ontstaan. Dus, gezien de
landschappelijke gegevens is de naam Tongelre zeer treffend voor het buurtschap.
<p> Archeologie
<p> Tijdens het onderzoek zijn archeologische resten van de historische boerderij en bijbehorende
grondsporen op het naastgelegen erf aangetroffen. Het onderzoek heeft aangetoond dat ook relatief
kleinschalig onderzoek op historische erven en in historische boerderijen waardevolle archeologische
informatie kan opleveren. De bouwkundige informatie is geverifieerd en aangevuld, en de oudste resten
wijzen op bewoning in de omgeving die teruggaat tot in de 12e eeuw. Pas in de tweede helft van de 16e
eeuw wordt de historische boerderij gebouwd. Dit wordt onderbouwd door de exponentiele toename van
vondsten ten opzichte van de voorgaande perioden. Op het erf zijn enkele greppels vanaf de 17e eeuw
aangetroffen. Deze wijzen op een herhaaldelijk gewijzigde inrichting van het erf. Er hebben weliswaar
allerlei verbouwingen plaatsgevonden en een heel scala aan veranderingen zijn doorgevoerd, maar het
pand bestaat nog. Uit het pollenonderzoek blijkt dat in de 17e eeuw ten minste granen (vooral rogge) en
hennep werden verbouwd, en waarschijnlijk ook andere oliehoudende planten zoals raapzaad, mosterd,
of huttentut. In de 18e eeuw kwamen daar biet en boekweit bij. Hennep kan overigens ook gebruikt zijn
geweest voor de productie van touw uit de vezelige stengels. Een mogelijk bouwoffer uit de 18e eeuw
maakt de boerderij extra bijzonder.
<p> De bodem is in een groot deel van de boerderij intact gebleven bij de uitvoering van de geplande
ontwikkeling. In de regio Eindhoven zijn maar weinig historische boerderijen bewaard gebleven, wat de
boerderij in het plangebied bijzonder maakt. Bovendien zijn de overgebleven exemplaren niet of
nauwelijks bouwhistorisch onderzocht en meestal ontbreekt het aan de mogelijkheid tot het verrichten
van gravend archeologisch onderzoek. Juist de combinatie van archeologisch, historisch en
bouwhistorisch onderzoek geeft extra meerwaarde aan het plangebied en heeft de nodige nieuwe
inzichten opgeleverd over de geschiedenis, veranderende functies en ontwikkeling van het gebouw en
het erf. Derhalve is het plangebied vanuit historisch en archeologisch perspectief waardevol. Dit geldt
niet alleen voor de historische boerderij, maar ook het erf. Het plangebied is aangeduid als terrein van
hoge archeologische verwachting (historische kern) op de archeologische waardenkaart van de
gemeente Eindhoven, en de historische boerderij is weergegeven als terrein van hoge archeologische
waarde. Deze waarde en verwachting worden door de resultaten van onderhavig onderzoek
onderstreept.
<p> Aanbevelingen
<p> De in het kader van de ruimtelijke ontwikkelingen verstoorde delen van het plangebied zijn
archeologisch onderzocht en een deel van de wetenschappelijke informatie is ex situ bewaard.
Daarmee heeft Pauwert Architecten aan haar archeologische verplichting voldaan. Verder onderzoek in
het kader van de in 2022 gerealiseerde planvorming is niet aan de orde en er zijn dan ook geen
belemmeringen voor deze planvorming. Wel wordt opgemerkt dat een deel van de wetenschappelijke
informatie binnen de historische boerderij in de bodem - in situ - bewaard is gebleven. Dit betekent dat
de gemeente Eindhoven onderzoek verplicht kan stellen bij toekomstige ontwikkelingen in de
historische boerderij alsook de niet-onderzochte delen van het perceel. Tevens kan de
wetenschappelijke informatie van het onderzoek worden gebruikt om de archeologische
verwachtingskaart van de gemeente Eindhoven bij te stellen.
<p> De resultaten van het archeologisch, bouwhistorisch en historisch onderzoek kunnen daarnaast ook
worden gebruikt als inspiratiebronnen, die op verschillende manieren kunnen worden benut. Dit geldt in
de eerste plaats voor het pand op zich. Er zijn mogelijkheden om de geschiedenis van de historische
boerderij op te nemen in de nieuwbouw en de geschiedenis van het pand en het plangebied weer
‘levend’ te maken. Op die manier raakt de historie van de plek niet in vergetelheid, en dragen deze bij
aan de bewustwording van de eigen, unieke geschiedenis van dit stukje Klein-Tongelre. Wellicht is de
omgevingsruimte in het plangebied (te) beperkt om de ligging van bepaalde elementen in het landschap
opnieuw zichtbaar te maken, maar er kan ook gebruik worden gemaakt van oude afbeeldingen,
historische foto’s en dergelijke van de historische boerderij en dit deel van Klein-Tongelre. Hoewel de
historische boerderij, de boerderij uit 1925 en de nieuwbouw wellicht geen geschikte plek zijn voor een
tijdelijke tentoonstelling, wordt wel gewezen op de mogelijkheid tot het in bruikleen nemen van
vondsten. Deze zouden in een vitrine in één van de gebouwen van Pauwert Architecten kunnen worden
getoond. Dit is één van de manieren waarop kan worden verwezen naar de voormalige bewoners in de
historische boerderij.