แนวทางการออกแบบเส้นทางอพยพของอาคารศูนย์การค้าด้วยการประยุกต์ใช้ทฤษฎีการค้นหาเส้นทาง (wayfinding)

ปัจจุบันเหตุการณ์ความรุนแรงภายในอาคารสาธารณะที่ก่อให้เกิดความเสียหายทั้งด้านทรัพย์สินและส่งผลกระทบต่อชีวิตของผู้ใช้อาคารทั้งจากภัยธรรมชาติ หรือจากตัวบุคคลมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในประเทศไทย จากการศึกษาสถิติพบว่า ศูนย์การค้า เป็นพื้นที่ที่เกิดเหตุการณ์ดังกล่าวมากที่สุด เนื่องจากลักษณะผังอาคารที่มีความซับซ้อนเพื่อรองรับฟังก์ชันการใช้งานที่หลากหลาย ซึ่งส่งผลต่อประสิทธิภาพในการอพยพในสถานการณ์ฉุกเฉิน งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการออกแบบเส้นทางอพยพในศูนย์การค้าโดยประยุกต์ใช้ทฤษฎีการค้นหาเส้นทาง (Wayfinding) ร่วมกับการวิเคราะห์ปัจจัยด้านกายภาพของผังอาคารซึ่งการค้นหาเส้นทางเป็นสิ่งที่เกิดจากพฤติกรรมในการสังเกตจดจำสภาพแวดล้อมภายนอกรวมถึงการประเมินสถานการณ์ในพื้นที่ จะมีการเก็บข้อมูลจากศูนย์การค้ากรณีศึกษา โดยลงพื้นที่เพื่อสำรวจและรวบรวมข้อมูลด้านผังอาคาร การจัดวางทางเดิน จุดสังเกต (Landmark) และองค์ประกอบกายภาพอื่น ๆ ที่ส่งผลต่อการตัดสินใจในการอพยพ รวมถึงการวิเคราะห์ค่าความซับซ้อนของผังอาคารด้วยดัชนี ICD (Inter-Connection Density) เพื่อประเมินจำนวนเส้นทางที่เป็นไปได้จากแต่ละจุดตัดสินใจ นอกจากนี้ได้มีการจำลองสถานการณ์อพยพโดยใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยด้านผังอาคารกับระยะเวลาในการอพยพ รวมถึงสัมภาษณ์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องด้านการบริหารความปลอดภัยของอาคารเพื่อเข้าใจมาตรการและแผนปฏิบัติในสถานการณ์ฉุกเฉิน ผลการวิจัยพบว่าความซับซ้อนของผังอาคารมีผลต่อการค้นหาเส้นทาง และส่งผลต่อระยะเวลาในการอพยพ ผังอาคารที่เหมาะสมควรเป็นแบบผสมผสาน (Hybrid Layout) ที่สามารถกระจายความหนาแน่นของผู้อพยพได้ดี ร่วมกับการออกแบบเส้นทางเดินแบบผสม (Composite) การเปิดมุมมองทางสายตาของร้านค้าทั้งสองฝั่ง (Open Both Sides) การมีทางเดินผ่านพื้นที่ร้านค้า (Pass-Through Spaces) ขนาดความกว้างของทางเดิน จำนวนทางออก จุดสังเกต และความแตกต่างของพื้นที่ภายในอาคารแต่ละส่วนอย่างชัดเจน ล้วนเป็นปัจจัยที่ช่วยลดเวลาในการอพยพ จากผลการศึกษาได้นำเสนอแนวทางการออกแบบผังศูนย์การค้าที่ส่งเสริมความปลอดภัยในการอพยพ ซึ่งสามารถนำไปพัฒนาต่อยอดในการออกแบบศูนย์การค้าในอนาคตให้มีความปลอดภัยยิ่งขึ้น