ศักยภาพการแข่งขันของอุตสาหกรรมโปรตีนจากพืช (plant-based food) ประเทศไทยไปประเทศสหรัฐอเมริกา

การค้นคว้าอิสระนี้เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณซึ่งมีวัตถุประสงค์การศึกษาคือ (1) เพื่อศึกษาภาพรวมและปัจจัยที่ส่งผลต่อศักยภาพในการแข่งขันของผู้ประกอบการไทยในอุตสาหกรรม Plant-based Food ตามทฤษฎีแบบจำลองระบบเพชร (Diamond Model) (2) เพื่อศึกษาความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบอุตสาหกรรม Plant-based Food ของไทยกับ 10 อันดับผู้ส่งออกในตลาดสหรัฐอเมริกาในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2560 – 2564 โดยใช้ดัชนีความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบ (Revealed Comparative Advantage: RCA) (3) เพื่อศึกษาภาพรวม นโยบาย มาตรการ และกฎระเบียบข้อบังคับที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรม Plant-based Food ของประเทศสหรัฐอเมริกาและประเทศคู่แข่งสำคัญของประเทศไทย โดยใช้วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์ผู้ประกอบการไทยในอุตสาหกรรม Plant-based Food และข้อมูลจากเอกสารและบทความจากเว็บไซต์ต่างๆ ของหน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนทั้งในและต่างประเทศผลการศึกษาแบ่งออกเป็น 4 ส่วน ดังนี้ 1) ผลการศึกษาภาพรวมและปัจจัยที่ส่งผลต่อศักยภาพในการแข่งขันของผู้ประกอบการไทยในอุตสาหกรรม Plant-based Food ตามทฤษฎีแบบจำลองระบบเพชร (Diamond Model) พบว่า ปัจจัยการผลิต ได้แก่ วัตถุดิบ แรงงานที่มีทักษะทางด้านการวิจัยและพัฒนา เทคโนโลยีและเงินทุน ปัจจัยด้านอุปสงค์ ได้แก่ ความต้องการของผู้บริโภคภายในประเทศและต่างประเทศ ปัจจัยด้านอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ เกษตรกรและสหกรณ์การเกษตร ปัจจัยด้านกลยุทธ์ โครงสร้าง และสภาพการแข่งขันขององค์กร ได้แก่ กลยุทธ์เน้นความแตกต่างและการทำสินค้าร่วมกัน ปัจจัยด้านบทบาทของภาครัฐ ได้แก่ การสนับสนุนทางด้านการผลิต และสนับสนุนทางด้านเงินทุนในการวิจัยและพัฒนา และการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการประกอบธุรกิจ รวมถึงการเจรจาทางการค้า ปัจจัยด้านโอกาส/เหตุสุดวิสัย ได้แก่ ต้นทุนวัตถุดิบและแรงงาน ปัญหาทางด้านสิ่งแวดล้อมและสวัสดิภาพของสัตว์ กรอบความตกลงทางการค้าและสิทธิประโยชน์ทางการค้า จากทั้งหมดที่กล่าวมานั้นเป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อความได้เปรียบในการแข่งขันของผู้ประกอบการไทยในประเทศ 2) ผลการศึกษาภาพรวมของอุตสาหกรรม Plant-based Food และกฎระเบียบข้อบังคับของประเทศสหรัฐอเมริกา พบว่า ตลาดอาหารจากพืชในตลาดค้าปลีกของสหรัฐอเมริกามียอดขายเพิ่มขึ้นโดยมีสาเหตุมาจากราคาที่เพิ่มขึ้นอันเนื่องมาจากเงินเฟ้อ หมวดสินค้าจากพืชที่มียอดขายโดดเด่นและเติบโตอย่างชัดเจนในปี 2565 แม้จะประสบกับสภาวะตลาดที่ท้าทาย ได้แก่ ครีมเทียมจากพืช ไข่จากพืช ผงโปรตีนจากพืช เครื่องดื่มพร้อมทาน และดิปและสเปรดจากพืช เป็นต้น ซึ่งไข่จากพืชเป็นประเภทที่มีการเติบโตเร็วที่สุด และก่อนปี 2563 ไทยใช้สิทธิ์ประโยชน์ทางการค้ากับประเทศสหรัฐอเมริกาภายใต้โครงการ GSP ทำให้ไทยส่งออกสินค้าไปอเมริกาได้ในอัตราภาษีร้อยละ 0 แต่ปัจจุบันอยู่ระหว่างต่ออายุโครงการทำให้ไทยนำเข้าสินค้าไปสหรัฐอเมริกาได้ในอัตราภาษีปกติ3) ผลการศึกษาความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบอุตสาหกรรม Plant-based Food ของไทยในตลาดสหรัฐอเมริกาในช่วงระหว่างปี 2560 – 2564 พบว่า เครื่องดื่มจากพืชของประเทศไทย ได้แก่ เครื่องดื่มนมถั่วเหลือง เครื่องดื่มที่มีน้ำมะพร้าวเป็นหลัก เป็นต้น มีความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบในการส่งออกเครื่องดื่มจากพืชแต่มีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่อง ส่วนโปรตีนเข้มข้นและสารเทกซ์เจอร์โปรตีน ได้แก่ ผงโปรตีนจากพืช เนื้อจากพืช เป็นต้น พบว่า ไม่มีความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบในการส่งออกโปรตีนเข้มข้นและสารเทกซ์เจอร์โปรตีนและแนวโน้มมีทิศทางทรงตัว 4) การศึกษาภาพรวม นโยบาย มาตรการ และกฎระเบียบข้อบังคับที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรม Plant-based Food ของประเทศคู่แข่งสำคัญของไทยที่ส่งออกไปประเทศสหรัฐอเมริกา ได้แก่ ประเทศฟิลิปปินส์ ไต้หวัน จีน เกาหลีใต้ และเวียดนาม เป็นต้น พบว่า ตลาด Plant-based Food ในประเทศต่างๆเหล่านี้มีแนวโน้มเติบโตเพิ่มขึ้น โดยมีสาเหตุมาจากความกังวลในด้านสุขภาพและสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ รัฐบาลเริ่มมีนโยบายและแผนเตรียมพร้อมในการส่งเสริมอุตสาหกรรม Plant Based Food ในประเทศแล้ว