ปัญหาการตีความขอบเขตการบังคับใช้กฎหมายกับหลักกฎหมายย้อนหลังในกฎหมายรับขนของทางทะเลและกฎหมายประกันภัยทางทะเลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ปัญหาเรื่องการตีความขอบเขตการบังคับใช้กฎหมายกับหลักกฎหมายย้อนหลัง ในกฎหมายรับขนของทางทะเลและกฎหมายประกันภัยทางทะเล ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เป็นปัญหาอันมีที่มาจากนิติวิธี การใช้และการตีความกฎหมาย ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 609 วรรคสอง เรื่อง การรับขนของทางทะเล และมาตรา 868 เรื่อง ประกันภัยทางทะเล ประกอบมาตรา 4 วรรค 2 อันเกิดปัญหาสืบเนื่องจากการที่ตัวบทบัญญัตินั้นกำหนดให้ใช้กฎหมายเฉพาะว่าด้วยทะเล แต่ขณะนั้นประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการนั้น ทำให้ศาลต้องอุดช่องว่างของกฎหมายโดยใช้นิติวิธี จากการศึกษาในปัญหาว่าจะใช้กฎหมายใดบังคับแก่คดีพบแนวคำพิพากษาของศาลในการอุดช่องว่างไว้หลายแนวทาง ทำให้งานวิจัยเล่มนี้ศึกษาการใช้และการตีความขอบเขตการใช้บังคับในมาตราดังกล่าว โดยแบ่งช่วงเวลาในการศึกษาสองช่วงเวลา คือ ช่วงก่อนที่จะมีการใช้บังคับกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการรับขนของทางทะเลและประกันภัยทางทะเล และในช่วงที่มีการใช้บังคับกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการรับขนของทางทะเล คือ วันที่พระราชบัญญัติการรับขนของทางทะเล พ.ศ.2534 มีผลใช้บังคับ ในช่วงที่มีการใช้บังคับกฎหมายเฉพาะว่าด้วยการรับขนของทางทะเลแล้วนั้น ก็พบปัญหาในการใช้บังคับกฎหมายอีกเช่นกันซึ่งปรากฏว่า พระราชบัญญัติการรับขนของทางทะเล พ.ศ.2534 ไม่ได้กำหนดขอบเขตการใช้บังคับของกฎหมายที่ชัดเจนเช่นกัน ทำให้เกิดปัญหาในการปรับใช้กฎหมายว่ากฎหมายควรมีผลย้อนหลังไปบังคับแก่สัญญารับขนของทางทะเลที่ทำขึ้นก่อนที่กฎหมายฉบับนี้จะมีผลใช้บังคับด้วยหรือไม่ เนื่องจาก พระราชบัญญัตินี้ไม่ได้กำหนดบทเฉพาะกาลให้กฎหมายฉบับนี้ย้อนหลังไปใช้บังคับแก่สัญญาที่เกิดขึ้นก่อนที่กฎหมายนี้ใช้บังคับ แต่มีข้อพิพาทที่ก่อให้เกิดความรับผิดตามสัญญาเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่กฎหมายฉบับนี้มีผลใช้บังคับแล้วจากการศึกษาทฤษฎีในกฎหมายเอกชน เกี่ยวกับขอบเขตการใช้บังคับของกฎหมายในแง่เวลา ในเรื่องวันที่กฎหมายมีผลใช้บังคับ นิติวิธีของประเทศไทย นิติวิธีในระบบ Common law และระบบ Civil law เพื่อแสดงให้เห็นถึงความแตกต่างและแนวคิดของนิติวิธีไทยที่ชัดเจนมากขึ้น ศึกษาการใช้การตีความกฎหมายไทย ประกอบกับการศึกษาคำพิพากษาซึ่งเป็นตัวอย่างของการใช้บังคับกฎหมาย พิจารณาโดยเฉพาะในปัญหาว่าจะใช้กฎหมายใดบังคับแก่คดี ในมาตรา 4 วรรค 2 ประกอบมาตรา 609 วรรคสอง และมาตรา 4 วรรค 2 ประกอบมาตรา 868 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ รวมทั้งมีการศึกษาทฤษฎีหลักกฎหมายไม่มีผลย้อนหลัง ในกฎหมายเอกชน เพื่อตอบประเด็นปัญหาว่าพระราชบัญญัติการรับขนของทางทะเล พ.ศ.2534 ที่ไม่ได้กำหนดบทเฉพาะกาลนั้น ควรตีความให้มีขอบเขตการใช้บังคับย้อนหลังไปในอดีตด้วยหรือไม่ จากการศึกษาพบว่า โดยหลักแล้วกฎหมายไม่ควรมีผลย้อนหลัง เพราะเป็นการกระทบสิทธิที่ได้รับมาแล้วของเอกชน กฎหมายควรมีการประกาศให้ประชาชนทราบล่วงหน้า เพื่อประกันสิทธิเสรีภาพของประชาชนจากการใช้อำนาจของรัฐ ข้าพเจ้าจึงเห็นว่า ศาลไม่ควรมีอำนาจในการตีความกฎหมายที่มีขอบเขตไม่ชัดเจนให้มีผลย้อนหลัง อันเป็นการจำกัดสิทธิของคู่สัญญาที่ได้ทำสัญญากันภายใต้กฎหมายกฎหมายเดิมหากกฎหมายใหม่มีผลบังคับใช้ย้อนหลัง อาจส่งผลกระทบต่อสิทธิหรือความสัมพันธ์ทางกฎหมายที่ก่อตั้งขึ้นก่อน กฎหมายย้อนหลังฉบับใหม่อาจเปลี่ยนแปลงข้อตกลงทางกฎหมายที่มีอยู่เดิมโดยเริ่มตั้งแต่วันที่กฎหมายใหม่มีผลบังคับใช้ หรืออาจย้อนหลังไปยังวันที่เริ่มต้นของการสร้างนิติสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นภายใต้กฎหมายก่อนหน้า การใช้กฎหมายใหม่ย้อนหลังนี้ อาจส่งผลทางกฎหมายต่อการตัดสินใจของเอกชนที่ไม่ได้คาดการณ์ถึงผลที่ตามมา ณ เวลาที่ตัดสินใจ ผลทางกฎหมายใหม่เหล่านี้อาจมีผลในวันที่กฎหมายใหม่ใช้บังคับแล้วหรืออาจมีผลย้อนหลังไปถึงเวลาที่ตัดสินใจ การมีผลย้อนหลังดังกล่าวส่งผลกระทบอย่างมากต่อการวางแผนและความคาดหวังของคู่สัญญาฝ่ายเอกชนงานวิจัยเล่มนี้ผู้เขียน จึงมีข้อเสนอแนะ 2 ประการ กล่าวคือ ประการแรก ศาลหรือผู้พิพากษาที่ตัดสินคดีต้องยึดหลักกฎหมายไม่มีผลย้อนหลังเป็นหลักทั่วไปในกฎหมายเอกชน แม้ไม่ได้มีการบัญญัติหลักการนี้อย่างชัดเจนในกฎหมายเอกชนเหมือนอย่างเช่นในกฎหมายอาญา และในกรณีที่กฎหมายไม่ได้บัญญัติบทเฉพาะกาลไว้ เพื่อเป็นการรองรับการดำเนินการใด ๆ หรือผลกระทบบางประการที่เกิดขึ้นก่อนที่กฎหมายใหม่จะมีผลใช้บังคับ ต้องยึดหลักว่า “กฎหมายไม่มีผลย้อนหลังในกฎหมายเอกชน เว้นแต่จะได้กำหนดไว้อย่างชัดแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรให้มีผลย้อนหลัง เพื่อเป็นไปตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย และประการที่สอง ผู้เขียนเสนอให้มีการแก้ไขตัวบทบัญญัติในกฎหมายเฉพาะ คือ พระราชบัญญัติรับขนของทางทะเล พ.ศ.2534 เพื่อกำหนดขอบเขตการใช้บังคับของกฎหมายให้ชัดเจนและกำหนดให้ชัดแจ้งว่าพระราชบัญญัติฉบับนี้ไม่มีผลย้อนหลัง โดยบัญญัติว่า “พระราชบัญญัตินี้ไม่ใช้บังคับแก่สัญญารับขนของทางทะเลที่ทำขึ้นก่อนวันที่พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับ”