การพัฒนาและการจัดการพื้นที่อนุรักษ์ริมคูเมืองในเขตเมืองเก่าเพื่อการใช้งานร่วมสมัย: กรณีศึกษาพื้นที่ริมคูเมือง เมืองเก่านครราชสีมา

“คูเมือง” เป็นองค์ประกอบทางกายภาพที่สำคัญของเมืองเก่า สะท้อนระบบการป้องกันเมืองและการจัดระเบียบพื้นที่ในอดีต ปัจจุบันยังพบคูเมืองในเมืองเก่าอย่างน้อย 12 แห่งทั่วประเทศไทย ทั้งในรูปของเมืองโบราณ เมืองเก่าที่มีพลวัต และเมืองที่สูญเสียองค์ประกอบบางส่วน คูเมืองจึงไม่เพียงมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ หากแต่ยังเป็นทรัพยากรเมืองร่วมสมัยที่สามารถพัฒนาเป็นพื้นที่สาธารณะเพื่อชุมชน หากมีการจัดการที่เหมาะสมและตอบโจทย์บริบทของผู้ใช้งาน งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาลักษณะการใช้งานพื้นที่อนุรักษ์ริมคูเมืองในเขตเมืองเก่าของประเทศไทย (2) ศึกษาพฤติกรรมและความต้องการใช้พื้นที่ริมคูเมืองนครราชสีมา และ (3) เสนอแนวทางการพัฒนาและการจัดการพื้นที่ริมคูเมืองในเขตเมืองเก่า เพื่อการใช้งานร่วมสมัย โดยมุ่งเน้นพื้นที่สามโซนหลัก ได้แก่ คูนารายณ์รังสฤษดิ์ คูมหิศราธิบดี และคูเศวตหัตถีคู่แดน วิธีการวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน ได้แก่ การสำรวจพื้นที่จริง การวิเคราะห์พฤติกรรมการใช้งานจากแบบสอบถาม และการสัมภาษณ์เชิงลึก โดยใช้แนวคิด Historic Urban Landscape (HUL) และ Placemaking เป็นกรอบในการวิเคราะห์ ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่าพื้นที่ทั้งสามคูมีการใช้งานจริงโดยกลุ่มนักเรียน ผู้ปกครอง และประชาชนในพื้นที่ แต่ยังขาดกิจกรรมและโครงสร้างพื้นฐานที่ตอบสนองต่อรูปแบบการเรียนรู้ในยุคปัจจุบันอย่างครบถ้วน จากการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่และความต้องการของผู้ใช้งาน ผู้วิจัยได้จัดแบ่งพื้นที่ออกเป็น 3 โซนการเรียนรู้ร่วมสมัย ได้แก่ (1) โซน “Creative Learning Grove” ณ คูนารายณ์รังสฤษดิ์ ซึ่งเหมาะสำหรับกิจกรรมสร้างสรรค์ เช่น การอ่านหนังสือ เวิร์คช็อป และกิจกรรมศิลปะกลางแจ้ง (2) โซน “Quiet Culture Yard” ณ คูมหิศราธิบดี ซึ่งเน้นการเรียนรู้ในบรรยากาศสงบ เช่น การอ่านนิทาน การเรียนรู้ประวัติศาสตร์ และการสนทนากลุ่ม และ (3) โซน “Urban Eco Zone” ณ คูเศวตหัตถีคู่แดน ซึ่งส่งเสริมกิจกรรมกลางแจ้งแบบกลุ่ม เช่น การออกกำลังกาย ศิลปะ DIY และนิทรรศการชั่วคราว ทั้งนี้ การจัดพื้นที่และกิจกรรมในแต่ละโซนถูกออกแบบให้เชื่อมโยงกับอัตลักษณ์ของพื้นที่เดิม และตอบโจทย์รูปแบบการเรียนรู้ร่วมสมัยของผู้ใช้งานในบริบทเมืองเก่า งานวิจัยเสนอแนวทางพัฒนาพื้นที่ริมคูเมืองให้เป็น “พื้นที่เรียนรู้ร่วมสมัย” ที่ยึดตามความต้องการของผู้ใช้งานแต่ละกลุ่ม โดยเน้นการออกแบบพื้นที่และกิจกรรมอย่างมีส่วนร่วม การพัฒนาสภาพแวดล้อมให้ปลอดภัยและเชื่อมต่อกัน รวมถึงการใช้พื้นที่อนุรักษ์ให้มีบทบาทต่อเมืองอย่างต่อเนื่องในอนาคต ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางการพัฒนาเมืองเก่านครราชสีมาตามแผนจังหวัด พ.ศ. 2566–2570 ที่มุ่งสู่การเป็นเมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ศูนย์กลางการเรียนรู้ และแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่ยั่งยืน