แนวทางกฎหมายทางเลือกเพื่อลดการเผาในที่โล่งในประเทศไทย

ปัญหามลพิษทางอากาศเป็นหนึ่งในปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ใหญ่ที่สุดและเกิดขึ้นในหลายประเทศทั่วโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งมลพิษทางอากาศที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ สำหรับประเทศไทยการเผาในที่โล่งถือเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษทางอากาศที่สำคัญและส่อเค้ามีความรุนแรงตั้งแต่อดีตต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ในทุก ๆ ปี ประเทศไทยต้องเผชิญกับวิกฤติฝุ่นละอองและมลพิษทางอากาศที่เกิดจากการเผาในที่โล่งอย่างรุนแรงและกว้างขวางจากแหล่งกำเนิด 3 แหล่งใหญ่ ได้แก่ การเผาเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร การเผาขยะจากชุมชม และการเผาป่า ส่งผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อมอย่างมีนัยยะสำคัญ แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายที่เกี่ยวข้องและสามารถนำมาใช้จัดการและควบคุมการเผาในที่โล่งหลายฉบับ แต่ก็ยังไม่มีแนวโน้มว่าจะสามารถแก้ไขปัญหามลพิษทางอากาศจากการเผาในที่โล่งได้ การค้นคว้าอิสระฉบับนี้จึงมีวัตถุประสงค์ในการศึกษาปัญหาและข้อจำกัดของกฎหมายที่บังคับใช้อยู่ในปัจจุบัน รวมถึงแนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวกับการจัดการสิ่งแวดล้อมและพฤติกรรมของมนุษย์ เพื่อเสนอแนวทางกฎหมายทางเลือกที่เหมาะสมในการลดปัญหาการเผาในที่โล่งในประเทศไทยจากการศึกษาพบว่าประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายและนโยบายกลางที่มุ่งบังคับใช้กับการเผาในที่โล่งโดยตรงและยังไม่มีการบูรณาการกฎหมายที่มีอยู่ให้เป็นไปแนวทางเดียวกัน กฎหมายแต่ละฉบับมีเจตนารมณ์ในการบังคับใช้ที่แตกต่างกันนำไปสู่ปัญหาการทำงานและการบังคับใช้ของแต่ละหน่วยงานในลักษณะที่ต่างฝ่ายต่างดำเนินการและบังคับใช้ นอกจากนี้กฎหมายหลายกลุ่มยังไม่ครอบคลุมปัญหาการเผาในที่โล่ง ส่วนมาตรการที่สามารถใช้บังคับกับการเผาในที่โล่งได้โดยตรงก็มีลักษณะเป็นการสั่งการและควบคุม (Command and Control) เพียงมิติเดียว เจ้าหน้าที่รัฐบังคับใช้กฎหมายในลักษณะของการบังคับให้กระทำการหรืองดกระทำการใด ๆ ตามกฎหมายและคำสั่งเจ้าพนักงานเป็นหลัก หากไม่ปฏิบัติตามจะต้องรับโทษ การเผาในที่โล่งเป็นเรื่องที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิตอย่างสูงทั้งในมิติทางสังคมและวัฒนธรรมการใช้กฎหมายที่มุ่งแต่บทลงโทษจึงกลายเป็นการสร้างความขัดแย้งระหว่างเจ้าหน้าที่รัฐกับชุมชนไม่สามารถแก้ไขปัญหาการเผาในที่โล่งได้อย่างยั่งยืน เนื่องจากไม่มีกลไกหรือเครื่องมือที่ส่งเสริมและจูงใจให้มีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมให้เลือกใช้หรือกำหนดไว้ในกฎหมายจึงจำเป็นต้องมีมาตรการทางเลือกหรือมาตรการจูงใจที่สนับสนุนการมีส่วนร่วมของประชาชน ส่งเสริมและจูงใจให้ประชาชนมีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อลดปัญหาการเผาในที่โล่งผ่านนโยบายกลางหรือการบูรณาการกฎหมาย ด้วยภาคเอกชนถือเป็นตัวแปรสำคัญที่มีส่วนช่วยในการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรมและบรรลุผลสัมฤทธิ์ได้อย่างยั่งยืน