คืนชีพสถาปัตยกรรมตึกแถวร้อยปีสู่พิพิธภัณฑ์ชุมชนเจริญไชย ย่านเยาวราช

การพัฒนาเมืองใหญ่ที่มีการกระจายความเจริญสู่พื้นที่ต่างๆ รวมถึงย่านเมืองเก่าอย่างเจริญกรุง หรือเยาวราช กลับเกิดปัญหาระหว่างบริบทเมืองเดิมกับระบบสาธารณูปการใหม่ที่เพิ่มเข้าไป ในปี พ.ศ. 2547 ได้มีแผนการขยายเส้นทางรถไฟฟ้าใต้ดิน (MRT สายสีน้ำเงิน) เข้าสู่ย่านเยาวราช โดยได้มีการก่อสร้างสถานีวัดมังกรลงในพื้นที่ตึกแถวเก่าของชุมชนเจริญไชยชุมชนชาวจีนเก่าแก่ย่านเยาวราช ที่มีอายุมากกว่าร้อยปี (เริ่มสร้างขึ้นสมัยรัชกาลที่ 5) และเป็นศูนย์กลางการค้ากระดาษ ไหว้เจ้าที่เก่าแก่และใหญ่ที่สุดในประเทศไทย การเข้ามาของความเจริญจึงปะทะกับชุมชนเก่าอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ การปรับตัวของชุมชนเจริญไชย ในการต่อรองกับสถานะการณ์ครั้งนี้จึงเริ่มเกิดขึ้น มีการจัดตั้งกลุ่ม “อนุรักษ์ฟื้นฟูชุมชนเจริญไชย” ขึ้นในปี พ.ศ. 2553 ตามด้วยการจัดสร้าง “พิพิธภัณฑ์บ้านเก่าเล่าเรื่อง” ในปีถัดมา เพื่อเผยแพร่ประเพณีและวัฒนธรรมของชุมชนตนเองสู่สังคมภายนอกให้มากขึ้น ปัจจุบันแม้ว่าชุมชนนี้จะผ่านช่วงรอยต่อสำคัญของการเปลี่ยนแปลงไปแล้ว ทว่าชาวชุมชนเจริญไชยยังคงกังวลกับอนาคตที่มีโอกาสถูกรื้อทำลายเช่นเดียวกับตึกแถวย่านเมืองเก่าอื่น กอปรกับตัวอาคารพิพิธภัณฑ์บ้านเก่าเล่าเรื่องเองยังมีพื้นที่จำกัด ขาดแคลนพื้นที่จัดกิจกรรม และจัดแสดงข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของชุมชนตนเองในอดีต และกลุ่มอาคารโดยรอบยังขาดการซ่อมแซมบำรุงรักษาอย่างดี อีกทั้งในปี พ.ศ. 2558 ได้เกิดเหตุเพลิงไหม้ตึกแถวไป 8 คูหาจนกลายเป็นพื้นที่ว่างติดใกล้กับคูหาของพิพิธภัณฑ์ฯ จึงเป็นโอกาสสำหรับการฟื้นฟูชุมชนเก่าแห่งนี้ด้วยงานวิทยานิพนธ์โครงการออกแบบอาคารพิพิธภัณฑ์แห่งใหม่เชื่อมต่อกับพิพิธภัณฑ์เดิม โดยการคำนึงถึงแนวคิดการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ สู่รูปแบบการจัดวางผังอาคาร และการกำหนดทางสัญจรภายในพิพิธภัณฑ์ทั้งเก่าและใหม่ รวมถึงการออกแบบปรับปรุงผังภูมิทัศน์ของชุมชนเจริญไชย ด้วยแนวคิดในการออกแบบใหม่ในพื้นที่ที่มีบริบททางประวัติศาสตร์ ได้แก่ การสร้างรูปทรงทางสถาปัตยกรรมให้เกิดลักษณะที่แตกต่างกับบริบทเดิม ทั้งในแง่ของ เรขาคณิต สี วัสดุ เทคนิคการก่อสร้าง การจัดเส้นทางจราจรจากเวลาปัจจุบันย้อนกลับสู่อดีตแบบเดินทางเดียวต่อเนื่อง (linear chaining system) และจบที่อาคาร “บ้านเก่าเล่าเรื่อง” เดิม เพื่อสะท้อนเรื่องราวประวัติศาสตร์ของชุมชนในบริบทที่ร่วมสมัย สืบสานวัฒนธรรม วิถีชีวิตของชุมชนชาวจีนดั้งเดิมนี้ให้สามารถต่อรองกับกระแสการเปลี่ยนแปลงในปัจจุบันและอนาคต