การค้นหาความจริงคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ: ศึกษาบทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559

ปัญหาการทุจริตและประพฤติมิชอบนับเป็นปัญหาที่สำคัญปัญหาหนึ่งของประเทศไทย ซึ่งส่งผลกระทบต่อประเทศในหลายๆ ด้าน นำมาซึ่งความเสียหายทางเศรษฐกิจ อันส่งผลกระทบต่อการเมืองและ ความมั่นคงของประเทศอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ดังจะเห็นได้จากการปฏิวัติรัฐประหารที่เกิดขึ้นในช่วง 10 - 20 ปี ที่ผ่านมาก็มักมีการหยิบยกประเด็นเรื่องการทุจริตและประพฤติมิชอบของนักการเมืองเป็นข้ออ้างในการเข้ายึดอำนาจของทหาร ปัจจุบันรัฐจึงให้ความสำคัญและหยิบยกขึ้นเป็นนโยบายเร่งด่วนในการป้องกันและปราบปรามการทุจริตและประพฤติมิชอบอย่างจริงจัง ส่งผลให้มีการดำเนินคดีอาญาแก่ผู้กระทำความผิดต่อศาลจำนวนมาก การพิจารณาคดีตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาดังเช่นคดีอาญาทั่วไปทำให้เกิดความล่าช้า และไม่เหมาะกับลักษณะคดีทุจริตและประพฤติมิชอบที่มีความซับซ้อน ด้วยเหตุดังกล่าวจึงมีแนวคิดในการจัดตั้งศาลซึ่งมีลักษณะเป็นศาลชำนัญพิเศษขึ้น เพื่ออำนวยความยุติธรรมแก่ประชาชนในคดีที่มีการกระทำอันเป็นการทุจริตและประพฤติมิชอบทั้งจากเจ้าหน้าที่ของรัฐและภาคเอกชนเป็นการเฉพาะ และกำหนดให้มีวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบในรูปแบบที่เหมาะสมกับคดีดังกล่าว เพื่อให้การพิจารณาคดีเป็นไปอย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น จึงเป็นที่มาของการตราพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 และพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 ซึ่งบัญญัติให้ศาลทำหน้าที่ตรวจสอบข้อเท็จจริงโดยมีบทบาทในการค้นความจริงอย่างกระตือรือร้น (Active role) โดยมุ่งค้นหาความจริงในเนื้อหา และจากบทบาทในเชิงรุกของศาลดังกล่าวจึงมีการบัญญัติให้มี “เจ้าพนักงานคดี” ทำหน้าที่ช่วยเหลือศาลในการดำเนินการทั้งในชั้น ไต่สวนมูลฟ้องและตลอดเวลาที่คดีอยู่ในระหว่างพิจารณา แต่การให้เจ้าพนักงานคดีเข้ามามีบทบาทค้นหาความจริงในคดีอาจเกิดปัญหาการกระทำที่เป็นการกระทบกระเทือนต่อสิทธิเสรีภาพของประชาชน และพยานหลักฐานที่ได้มาจากการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดีจะมีความน่าเชื่อถือและมีน้ำหนักให้รับฟังได้มากน้อยเพียงใด ในขณะที่ศาลเองก็มีอำนาจค้นหาความจริงด้วยตนเองอยู่แล้วและพยานหลักฐานที่ได้จากการค้นหาของศาลย่อมมีความน่าเชื่อถือและผ่านการกลั่นกรองจากศาลมาอย่างดีแล้ว การกำหนดให้มี “เจ้าพนักงานคดี” ขึ้นเพื่อช่วยเหลือศาลในการค้นหาความจริงในระบบไต่สวนตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 นั้น ควรมีขอบเขตอำนาจหน้าที่ค้นหาความจริงที่แน่ชัด ทำให้การรวบรวมพยานหลักฐานเจ้าพนักงานคดีต้องคำนึงถึงการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชน และความน่าเชื่อถือของพยานหลักฐานที่ได้จากการรวบรวมของเจ้าพนักงานคดีให้มีความสมดุล เพื่อให้การค้นหาความจริงของศาลโดย “ระบบไต่สวน” ตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพมากที่สุดจากการศึกษาถึงที่มาของเจ้าพนักงานคดี และอำนาจหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดีตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 และข้อบังคับของประธานศาลฎีกาว่าด้วยวิธีการดำเนินคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 ผู้เขียนเห็นได้ว่ามีการบัญญัติอำนาจหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดีในคดีทุจริตและประพฤติมิชอบไว้อย่างกว้างๆ ซึ่งจากอำนาจหน้าที่ดังกล่าวอาจพิจารณาได้ว่าด้านหนึ่งนับว่าการมีเจ้าพนักงานคดีเพื่อช่วยเหลือศาลเป็นการช่วยแบ่งเบาภาระในการค้นหาตรวจสอบความจริงของศาลในคดีทุจริตและประพฤติมิชอบในเบื้องต้นได้ในชั้นหนึ่ง เนื่องจากพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 ให้อำนาจศาลตรวจสอบค้นหาความจริงด้วยตนเอง แต่จำนวนคดีทุจริตและประพฤติมิชอบที่ขึ้นสู่ศาลมีปริมาณมาก ทำให้ศาลต้องรับภาระในการค้นหาความจริงแต่ละคดีจำนวนมาก และจากการที่ผู้เขียนได้มีโอกาสเข้าร่วมฟังการพิจารณาคดีของศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบกลางทำให้เห็นว่าผู้พิพากษาได้มีบทบาทในการค้นหาตรวจสอบความจริงที่เด่นชัดมากขึ้น เช่น ศาลเป็นผู้ซักถามถ้อยคำพยานบุคคลด้วยตนเอง และกรณีมีข้อสงสัยเอกสารหลักฐานชิ้นใดศาลก็จะเป็นผู้ซักถามพยานผู้เชี่ยวชาญโดยตรง โดยในคดีที่อัยการสูงสุด พนักงานอัยการ ประธานกรรมการ ป.ป.ช. หรือคณะกรรมการ ป.ป.ช. เป็นโจทก์ ศาลจะนำรายงานและสำนวนการสอบสวนหรือสำนวนการไต่สวนข้อเท็จจริงของโจทก์มาเป็นหลักในการแสวงหาข้อเท็จจริง และจะสืบพยานเพิ่มเติมเพื่อหาข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานได้ตามที่เห็นสมควร เป็นต้น สำหรับบทบาทของเจ้าพนักงานคดีในการช่วยเหลือศาลในคดีทุจริตและประพฤติมิชอบตามกฎหมายนั้น มีทั้งที่เป็นงานด้านคดี เช่น ตรวจสอบและรวบรวมพยานหลักฐาน อันเป็นประเด็นแห่งคดี มีหนังสือเรียกให้หน่วยงานหรือบุคคลใดมาให้ข้อมูลหรือจัดส่งพยานหลักฐาน เป็นต้น และงานด้านธุรการ เช่น ดำเนินการและจัดทำรายงานเกี่ยวกับคดีตามที่ศาลมีคำสั่ง ค้นคว้าข้อกฎหมายและคำพิพากษาที่เกี่ยวข้องรวมไว้ในสำนวน เป็นต้น จากบทบัญญัติของกฎหมายจึงยังไม่เห็นบทบาทที่ชัดเจนของเจ้าพนักงานคดีในคดีทุจริตและประพฤติมิชอบมากนัก จึงต้องศึกษารายละเอียดที่มารวมทั้งแนวทางปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดีในการช่วยเหลือศาลในคดีทุจริตและประพฤติมิชอบในศาล เพื่อนำมาวิเคราะห์ความเหมาะสมของบทบาทหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดีต่อไป