Archeologisch vooronderzoek in het kader van de herstelwerkzaamheden onder de Molen zonder Wieken aan de Waaldijk 103 te Herwijnen, gemeente West Betuwe

In opdracht van de Graaf Reinald Alliantie heeft Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd in het kader van herstelwerkzaamheden onder de Molen zonder Wieken aan de Waaldijk 103 te Herwijnen, gemeente West Betuwe. Het plangebied ligt in een binnenbocht van de Waaldijk aan de westzijde van de kruising Waaldijk en Molenstraat (afbeelding 1, kaart 1).

Recente werkzaamheden aan de Waaldijk in het kader van de dijkversterking hebben tot verzakking van de molen geleid. De initiatiefnemer is voornemens de fundering van molen te verstevigen. Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de ingrepen eventueel archeologische waarden worden bedreigd. Gezien de aard van de ingrepen zullen deze mogelijk tot in de archeologisch relevante niveaus reiken.

Het plangebied betreft de ondergrond van een historische molen die tevens als rijksmonument is aangemerkt. Volgens de gemeentelijke archeologische beleidskaart ligt het plangebied in een zone met historische bebouwing, oude woongronden en overige terreinen van archeologisch belang (Waarde-Archeologie 3). Hierbij is vroegtijdig waardestellend archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm -mv (of dieper dan een eventueel bekende bodemverstoring), en groter dan 100 m2.

Landschappelijk gezien is het plangebied gelegen in het stroomgebied van de Maas-Merwede en is er geen verwachting op oudere stroomgordels in de directe omgeving van het plangebied. Daarnaast hebben archeologische onderzoeken in de omgeving geen indicaties voor bewoning of gebruik in de Metaaltijden (vóór het jaar 0) of de Romeinse tijd opgeleverd. Daardoor is er een lage archeologische verwachting voor de periode vanaf het Paleolithicum tot aan de Middeleeuwen.

Vanuit historische gegevens is bekend dat de Herwijnen zich ontwikkelt vanaf de Vroege Middeleeuwen op een oeverwal ten oosten van het plangebied. De Waaldijk ontwikkelt zich uit verschillende dijken vanaf de 12e eeuw, waarbij ook bewoning langs de dijken toeneemt.

Binnen het plangebied is sprake van een rijksmonument, namelijk een molen (RM 21966). Wanneer de molen exact is gebouwd is vooralsnog onbekend, maar hij bestond al in 1743 en op basis van historisch kaartmateriaal mogelijk al eerder. De molen is gelegen op een verhoging naast de dijk, die vermoedelijk de hoogte van de dijk illustreert voor de verhogingen van de 20e eeuw. Op basis van het onderzoek geldt in het plangebied een hoge verwachting op het aantreffen van resten van mogelijk oudere funderingen van de molen (en eventuele historische bebouwing) uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd en een hoge archeologische verwachting op het aantreffen van ophogingslagen van de Waaldijk uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd.

Advies
Op basis van het onderhavige bureauonderzoek is vooral sprake van een archeologische verwachting op mogelijke resten van een oudere fase van de molen of ophogingslagen van de aanleg van de Waaldijk onder de huidige molen uit de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd. Er is een lage archeologische verwachting voor wat betreft resten uit eerdere perioden.

Afhankelijk van de aanleg wijze van de nieuwe betonnen fundering kan een oudere fase van de molen mogelijk verstoord worden. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert bijgevolg dat indien voor de realisatie van het ontwerp een open ontgraving direct naast of in een buffer van ca. 5 m rondom de molen wordt uitgevoerd, deze graafwerkzaamheden actief archeologisch te laten begeleiden. Voorafgaand aan de Opgraving – variant archeologische begeleiding dient een Programma van Eisen te worden opgesteld dat ter goedkeuring wordt voorgelegd aan het bevoegd gezag, de gemeente West Betuwe.

Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente West Betuwe, om een besluit te nemen ten aanzien van het beëindigen of verder laten verlopen van het onderzoeksproces. Dit besluit kan afwijken van het bovenstaande advies.

Ook wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het onderzochte gebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente West Betuwe, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).