Integrale verkenning Dijkverbetering van Lith naar Bokhoven, gemeenten Oss en 's -Hertogenbosch.

<p>Waterschap Aa en Maas is voornemens om dijkversterkingsmaatregelen te treffen aan de Maasdijk aan
de Brabantse zijde vanaf Lith tot aan Bokhoven inclusief een zone binnen- en buitendijks in de
gemeenten Oss en ’s-Hertogenbosch. De te nemen maatregelen vinden plaats in het kader van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP).
De Integrale Verkenning Lith-Bokhoven bestaat uit een aantal conditionerende onderzoeken waaronder
een bureauonderzoek aardkunde, archeologie en cultuurhistorie. Witteveen + Bos Raadgevende
Ingenieurs B.V heeft RAAP opdracht gegeven voor het aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch
bureauonderzoek.
<p>Aardkunde
Aardkundige waarden zijn die onderdelen van het landschap die iets vertellen over de natuurlijke
ontstaanswijze van een gebied. Deze waarden hebben een relatie met de geologische opbouw, de
geomorfologie (landvormen), de geohydrologie en de bodems van een gebied.
Binnen het onderzoeksgebied ligt één van de 42 gebieden met aardkundige waarden die in de
provinciale omgevingsverordening zijn opgenomen. Het betreft drie zones met breuken van het
Peelrandbreukenstelsel aanwezig zijn. Van deze breuken is ter plaatse van het onderzoeksgebied niets
zichtbaar aangezien hier gedurende het Holoceen een (dik) pakket zand en klei is afgezet.
Elders langs de Maas zijn door de provincie Noord-Brabant ook kronkelwaardsystemen aangeduid als
aardkundige waarde, maar de binnen huidig onderzoeksgebied aanwezige kronkelwaarden zijn niet als
zodanig aangeduid.
Met betrekking tot de adviezen binnen het thema aardkunde worden suggesties gegeven voor de
laatpleistocene dalvlakte van de Dieze en om het microreliëf, waar het rivierengebied zich door
kenmerkt, zo veel mogelijk te behouden (of te versterken). Tevens wordt de suggestie gegeven om
door bemonstering van restgeulvullingen meer inzicht te krijgen in bijvoorbeeld de ouderdom van deze
geulen.
<p>Archeologie
Het onderzoeksgebied bevindt zich in het rivierengebied, een gebied dat sterk beïnvloed wordt door de
rivieren Maas en Rijn. Deze rivieren waren dan ook belangrijke elementen in de keus van de mens om
waar te gaan wonen. Specifiek voor de Henriëttewaard in gemeente ’s-Hertogenbosch geldt dat dit
gebied sterk beïnvloed is door de Dieze en waar een laatpleistocene dalvlakte aanwezig is in de
ondergrond. In de zones waar in het Holoceen geen stroomgordels (voorgangers van en huidige Maas)
hebben gelegen, is de top van de pleistocene ondergrond waarschijnlijk nog intact. Deze pleistocene
top kan zich meters onder het maaiveld bevinden en bestaat uit dekzand of een leemachtige laag die
de Laag van Wijchen wordt genoemd. In het Vroeg-Holoceen had de rivier één insnijdende geul. In de
loop van de tijd steeg de zeespiegel, waarmee de stroomgordels in dit gebied veranderden van een
insnijdend (erosief) naar een accumulerend (meanderend) systeem. Door avulsies ontstonden er door
de tijd heen herhaaldelijk nieuwe stroomgordels en werden oude inactief. In de Romeinse tijd ontstond
de huidige loop van de Maas, waarvan verreweg het grootste deel van de afzettingen in het huidige
buitendijkse gebied ligt. Al de bekende rivierafzettingen zijn in kaart gebracht en voorzien van een
gespecificeerde archeologische verwachting.
<p>De archeologische inventarisatie laat zien dat er uit de Steentijd en bronstijd nauwelijks vindplaatsen
bekend zijn in het onderzoeksgebied. De oudst bekende nederzettingslocaties dateren uit het
mesolithicum en bevinden zich op restanten van oude stroomgordels en dekzandopduikingen die op
een ouder pleistoceen terras liggen. Er kunnen nog oudere archeologische resten op (laat)pleistocene
terrasrestanten aanwezig zijn, maar gezien de diepteligging (enkele meters onder maaiveld) zijn daar
nog geen vondstlocaties van bekend. Vanaf de ijzertijd kende het onderzoeksgebied een intensieve
bewoningsperiode. Uit de opvolgende Romeinse tijd zijn vele nederzettingsterreinen bekend. Nadat in
de vroege middeleeuwen eerst het bevolkingsaantal afnam ontstonden vanaf de Karolingische tijd de
huidige dorpen. In de volle en late middeleeuwen breidden deze zich langzaam uit. Tevens ontstond de
bovenklasse van lage adel die diverse kastelen bouwden. Ook ontstonden in deze periode kerken en
kapellen.
<p>De archeologische inventarisatie heeft als aanvulling en verfijning op de bestaande gemeentelijke
archeologische beleidskaarten nieuwe vindplaatsen opgeleverd. Soms betreffen dit losse vondsten
zonder enkele context, maar veelal zijn het vindplaatsen waarvan de begrenzing grotendeels bekend is.
Het betreft onder andere nederzettingsterreinen, historische dorpskernen, locaties met historische
bebouwing, elementen die betrekking hebben op militair erfgoed, waterstaatkundige elementen,
enzovoort. Tevens bevinden zich in het onderzoeksgebied twee gemeentelijke archeologische
monumenten. Voor beide gemeenten geldt dat bij bodemingrepen dieper dan 30 (in sommige gebieden
40 of 50) cm -mv archeologisch onderzoek nodig is. Naast deze vrijstellingsdiepte geldt ook een
vrijstellingsoppervlak, maar de verwachting is dat de geplande ingrepen dermate omvangrijk zijn, dat
deze het vrijstellingsoppervlak overstijgen. Slechts enkele kleinere zones zijn vrijgesteld van
archeologisch onderzoek omdat er sprake is van diepe verstoringen, of al afdoende archeologisch
onderzoek heeft plaatsgevonden.
<p>In het hoofdstuk met adviezen wordt tevens ingegaan op kennislacunes en kansen ten aanzien van het
thema archeologie. Zo is nog weinig bekend over de top van de pleistocene ondergrond en de
begrenzing van holocene stroomgordels. Kansen liggen er op het gebied van onderzoek naar bredere
thema’s als dorpsontwikkeling, de Romeinse tijd en militair erfgoed. Er worden suggesties gedaan hoe
de lokale bevolking door middel van archeologisch onderzoek (op een positieve manier) betrokken kan
raken bij het dijkversterkingsproject. Daarnaast worden specifiek voor de Henriëttewaard
aanbevelingen gedaan over integraal archeologisch onderzoek in dit gebied aangezien vanuit diverse
kanten een druk op het gebied ligt.
<p>Cultuurhistorie
Het onderzoeksgebied bevat nog duidelijke sporen van de strijd tegen het water en de strijd tegen
buitenlandse mogendheden. Deze geschiedenis komt tot uiting in de vele wielen en verschillende
militaire versterkingen die een rijk cultuurhistorisch verhaal vertellen. Daarnaast is de Koornwaard een
uitstekend voorbeeld van hoe de uiterwaarden vóór de 20e eeuw werden gebruikt voor landbouw. Ook
het werkverschaffingsproject uit 1937, gericht op de verbetering van de Maas, is op fraaie wijze in het
landschap zichtbaar.
<p>In de gemeente ’s-Hertogenbosch is het cultuurhistorische verhaal van de strijd tegen het water en
buitenlandse mogendheden grotendeels goed beschermd op rijks-, provinciaal- en gemeentelijk niveau.
Hierbij is rekening gehouden met de cultuurhistorische ensembles. In de gemeente Oss is dit echter
minder het geval: hier zijn geen beschermde dorpsgezichten, en een gebied met nog zeer intacte
cultuurhistorische relicten, zoals de oude en de nieuwe Hamdijk en de werkverschaffingsproject uit 1937, geniet geen enkele bescherming. Wel kent de gemeente Oss meer monumenten in het
onderzoeksgebied dan de gemeente ’s-Hertogenbosch, wat van belang is om mee te nemen in de
overwegingen.
<p>Voor het thema cultuurhistorie heeft een inventarisatie plaatsgevonden van beschermde en nietbeschermde cultuurhistorische waarden. Uit het cultuurhistorisch onderzoek is gebleken dat ingrepen in
een groot deel van het dijktracé invloed zullen hebben op de cultuurhistorische waarden van het
dijklichaam, het omringend cultuurlandschap en de historische bouwkunst op en nabij het dijklichaam
<p>Voor cultuurlandschappen met een zeer hoge waarde wordt geadviseerd te streven naar behoud van
de cultuurhistorische waarden. Grotendeels zijn de cultuurlandschappen al beschermd als provinciaal
cultuurhistorisch waardevol gebied of als rijksmonument. Alleen de vroegere en huidige Hamdijk ten
oosten van Lith is niet beschermd. Indien behoud hierin niet mogelijk is, wordt geadviseerd in te zetten
op behoud door ontwikkeling: erfgoed dat meegroeit met de tijd en zich zodanig ontwikkelen in nieuwe
functies om ze te behouden voor de toekomst. Ook voor de rijks- en gemeentelijke monumenten, de
rijksbeschermde buitenplaatsen en dorpsgezichten wordt geadviseerd te streven naar behoud van de
cultuurhistorische waarden en indien dit niet mogelijk is in te zetten op behoud door ontwikkeling. Bij
het gebouwde erfgoed dient er rekening mee te worden gehouden dat de cultuurhistorische waarden
zich niet beperken tot het bouwwerk, maar ook aanwezig zijn in de relatie van het bouwwerk met zijn
omgeving.
<p>Binnen de gemiddeld- en hooggewaardeerde cultuurlandschappen zijn de cultuurhistorische waarden
veelal aanwezig in de hoofdstructuur van het landschap. In deze gebieden liggen volop kansen de
cultuurhistorische karakteristieken te versterken. Voor gebieden met een lage waardering wordt geen
specifiek advies gegeven. De mate van invloed op de cultuurhistorische waarden is echter vooral
afhankelijk van de wijze van uitvoering. Ten aanzien van de hoog- en gemiddeld-gewaardeerde
dijklandschappen wordt geadviseerd te streven naar behoud van de aanwezige cult uurhistorische
karakteristieken. Indien dit niet mogelijk is, dient te worden ingezet op oplossingsrichtingen die de
(verdwenen) cultuurhistorische karakteristieken kunnen versterken. Voor de laag - en nietgewaardeerde dijklandschappen worden geen specifieke adviezen gegeven ten aanzien van
cultuurhistorie.