Een 17de-eeuwse achtertuin (AAR 160)

<p>Op 18 juni 2023 heeft Monumenten en Archeologie in opdracht van het Allard Pierson een Inventariserend Veldonderzoek (IVO-proefsleuven) uitgevoerd in het kader van de voorgenomen ontwikkeling van de binnentuin van het museum, waarbij de nabij of op de plek zelf gelegen 17de-eeuwse Hortus Medicus zal worden gereconstrueerd. Voor de binnentuin van het Allard Pierson gold een hoge verwachting vanwege de eventuele aanwezigheid van opeenvolgende fasen van tuinen, in het bijzonder de mogelijkheid dat hier de Hortus Medicus gelegen zou kunnen hebben. Het Inventariserend Veldonderzoek in de binnentuin van het Allard Pierson richtte zich op de volgende specifieke vragen: </p><p><ol>

<li>Wat is de algemene aard, diepteligging, ruimtelijke verspreiding en fysieke kwaliteit van eventuele archeologische structuren en vondsten?
</li><li>Wat is de datering of looptijd van eventuele archeologische vondsten en de vondsttypen of vondstcategorieën waartoe zij behoren?
</li><li>Zijn er archeologische indicatoren voor het gebruik van het terrein als tuin en in het bijzonder de Hortus Medicus?
</li><li>In het geval van tuinhorizonten, wat is de samenstelling van de daar verbouwde gewassen? Wat is de potentie (conserveringsgraad, soortenrijkdom etc.) van de genomen monsters voor het beantwoorden van onderzoeksvragen in het kader van het onderzoek naar plantensoorten van de medicinale tuin (Hortus Medicus, voorloper van de Hortus) op die plek met name van 1664 tot 1682? </li></ol></p>

<p>Het IVO heeft de resten in het zicht gebracht van een tuinniveau met houten getimmerde plantenbedden, dat gebruikt is tot het midden van de 17de eeuw. Een bijbehorend tuinniveau was door latere verstoring niet meer aanwezig. Wel was er nog het restant van een waterkelder, een reservoir voor regenwater. Archeobotanisch onderzoek heeft meer licht geworpen op de planten die er in de tuin en omgeving groeiden of deel uitmaakten van het dieet van de bewoners van de percelen. Vooral grassen hebben in de omgeving gegroeid naast bomen als els, eik en berk. Sporadisch heeft er vermoedelijk ook kruidachtige vegetatie gestaan met planten uit de ganzenvoetfamilie. Tijdens het macrobotanische onderzoek, uitgevoerd bij het Amsterdam Centre for Ancient Studies and Archaeology (ACASA) van de Universiteit van Amsterdam zijn resten van verkoold gerst en rogge gevonden. Deze resten duiden eerder op voedselafval uit de omringende huishoudens. Verder waren ook sporen van tuinonkruiden zoals melganzenvoet, vogelmuur en zuring aanwezig. Rond 1650 werd de tuin opgehoogd, maar bijbehorend tuinniveau was door latere verstoring niet meer aanwezig. Wel was er nog het restant van een waterkelder, een reservoir voor regenwater. </p><p>

De archeologische bevindingen werpen in combinatie met oude kaarten nu nieuw licht op de locatie van de Hortus Medicus. Zo blijkt de oriëntatie van het plantenbed precies te passen binnen een verkaveling die ook op de kaart van Johannes Leupenius uit 1680 en latere (gedetailleerdere) kaarten tot in de 19de eeuw nog te zien is. Hiermee is aangetoond dat deze verkaveling met de bouw van de huizen langs de oude Turfmarkt in 1643 tot stand is gekomen en tot in de 19de eeuw ongewijzigd bleef. Deze continuïteit van achtertuinen laat geen ruimte voor een tussentijdse fase van een Hortus Medicus met zijn eigen specifieke inrichting. Nu het duidelijk is dat de medicinale tuin niet in de huidige tuin van het Allard Pierson heeft gelegen, lijkt een mogelijke locatie zich aan de oostzijde van de gasthuiskerk te hebben bevonden, waar op de kaart van Leupenius een regelmatig aangelegde tuin is te zien.</p>