Dwars door de immuniteit van Sint-Marie. MP2: een archeologische begeleiding op de Mariaplaats (Utrecht)

In het najaar van 2014 zijn er op de Mariaplaats te Utrecht werkzaamheden uitgevoerd aan het leidingnetwerk van de stadsverwarming. Het plangebied lag in de historische kern van Utrecht en heeft op de gemeentelijke Archeologische Waardenkaart een hoge archeologische waarde. De voorgenomen werkzaamheden besloegen een oppervlakte van ca. 300 m2 tot een diepte van maximaal 1,2 m onder maaiveld. De aanwezige archeologische waarden dreigden te worden aangetast, waarop het bevoegd gezag bepaalde dat de graafwerkzaamheden dienden te worden verricht onder archeologische begeleiding. Deze archeologische begeleiding, uitgevoerd door medewerkers van de Afdeling Erfgoed van de gemeente Utrecht, vond plaats van 30 september tot en met 29 oktober 2014.De oudste waargenomen natuurlijke lagen bleken te bestaan uit diverse zandige pakketten, die vermoedelijk zijn te interpreteren als oeverwalafzettingen uit de Romeinse periode. Hierboven bevond zich een laag van sterk zavelig zand met kleine fragmenten verbrande leem, een kleine hoeveelheid houtskoolspikkels en gruis van keramisch bouwmateriaal. Mogelijk is deze laag te interpreteren als het loopniveau uit de vierde tot zevende eeuw na Chr. Deze laag bleek te worden afgedekt door oeverwalafzettingen, die in vergelijking met eerdere waarnemingen in de directe omgeving dicht onder het oppervlak lagen. In bijna het gehele plangebied bleek er direct boven deze jongste oeverwalafzettingen een 10 tot 26 cm dik pakket van zavelig zand met een zeer duidelijke bijmenging van brokken en gruis van tufsteen en fijne brokjes rode zandsteen aanwezig. Zeer waarschijnlijk heeft deze laag het loopniveau gevormd ten tijde van de bouw van de Mariakerk in de late elfde en de vroege twaalfde eeuw. Het hoogste voorkomen van dit niveau werd gedocumenteerd halverwege de contouren van de Mariakerk (ca. 80 cm onder straatniveau). Direct op dit loopniveau uit de tijd van de bouw van de Mariakerk lag een dikke ophogingslaag of spoorvulling uit de late middeleeuwen. Tijdens deze archeologische begeleiding werd nergens een aanwijzing voor de aanwezigheid van menselijke begravingen in situ aangetroffen. Een brokstuk van (vermoedelijk) een sarcofaag van rode zandsteen en twee (mogelijk) menselijke botfragmenten werden aangetroffen in verstoorde context en zijn waarschijnlijk van elders binnen de immuniteit van Sint Marie afkomstig. Ook overige sporen bleken nagenoeg niet aanwezig. Het enige spoor dat werd aangetroffen was een afvoergoot, grotendeels vervaardigd van middeleeuwse kloostermoppen. De deksel van de goot bestond uit blokken hergebruikte tufsteen. Deze zijn vermoedelijk afkomstig uit het romaanse koor van de Mariakerk, dat aan het begin van de vijftiende eeuw werd gesloopt en vervangen door een gotisch koor. Dat zou een datering voor de bouw van de afvoergoot in het eerste kwart van de vijftiende eeuw veronderstellen. De vondst van zestiende-eeuwse scherven in de vulling van de goot lijkt te betekenen dat deze minstens één tot anderhalve eeuw in gebruik is gebleven. Het is aannemelijk dat de goot heeft gefunctioneerd als overloopgoot, die een beerput in verbinding stelde met de middeleeuwse slokop aan de noordzijde van de Mariaplaats. De goot bleek te zijn georiënteerd op de noordwesthoek van een rond 1660 door Pieter Saenredam afgebeeld huis met trapgevel. Dit huis stond ook wel bekend als het huis van Egbert de Leeuw en zou dateren uit 1616. Aangezien de overloopgoot vermoedelijk uit het begin van de vijftiende eeuw dateert, was het huis met de trapgevel van oorsprong ouder of heeft deze een voorloper gehad.De archeologische begeleiding op de Mariaplaats heeft aangetoond dat het gebied ten noorden van de Mariakerk vermoedelijk van oudsher heeft gediend als plein. Er vonden geen begravingen plaats en deze zone bleef altijd grotendeels onbebouwd. Als gevolg van de afwezigheid van bebouwing en overige menselijke activiteiten was de bodemopbouw ten noorden van de Mariakerk dan ook nagenoeg intact. Hierdoor kon het loopniveau uit de periode van de bouw van de Mariakerk over grote afstand worden waargenomen.