วรรณกรรมนิราศปรโลก: การศึกษาแนวคิดและกลวิธีประพันธ์

งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาวรรณกรรมร้อยกรองไทย 6 เรื่องที่ใช้ขนบของวรรณกรรมประเภทนิราศในการนำเสนอเนื้อหาการเดินทางไปยังปรโลก คือ สวรรค์หรือนรก หรือทั้งสองแห่ง ซึ่งในวิจัยนี้จะเรียกว่า วรรณกรรมนิราศปรโลก โดยมีวัตถุประสงค์การวิจัยเพื่อศึกษาแนวคิดและกลวิธีประพันธ์ของวรรณกรรมกลุ่มนี้จากการศึกษาพบว่าจากจำนวน 6 เรื่อง มีเรื่องที่มีการเดินทางไปสวรรค์จำนวน 2 เรื่อง เรื่องที่มีการเดินทางไปนรกจำนวน 3 เรื่อง และมีการเดินทางไปทั้งนรกและสวรรค์ จำนวน 1 เรื่อง เนื้อหาของวรรณกรรมนิราศปรโลกทั้ง 6 เรื่อง มีโครงสร้างคล้ายกัน คือประกอบด้วย ส่วนนำ บอกถึงสาเหตุหรือจุดเริ่มต้นที่ได้เดินทางไปปรโลก ส่วนเนื้อเรื่อง กล่าวถึงการเดินทางเที่ยวไปในสวรรค์และนรก และส่วนสรุปกล่าวถึงการเดินทางกลับสู่โลกมนุษย์และข้อคิดที่จากการไปสวรรค์และนรก มีการย้ำจุดมุ่งหมายการประพันธ์ในเตือนใจให้ประพฤติปฏิบัติตามแนวหลักพุทธศาสนาและบรรทัดฐานของสังคมแนวคิดเกี่ยวกับสวรรค์ที่ปรากฏในวรรณกรรมนิราศปรโลก 3 เรื่องที่มีการเดินทางไปสวรรค์ มีความใกล้เคียงกัน คือสะท้อนความเชื่อว่าสวรรค์เป็นดินแดนที่ผู้กระทำกรรมดีจะได้ไปเสวยสุขหลังจากตายแล้วเพื่อจูงใจให้ทำความดี จากการศึกษาพบว่าแนวคิดเกี่ยวกับสวรรค์นี้ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดเรื่องสวรรค์ในไตรภูมิพระร่วงและเรื่องพระมาลัย แนวคิดเกี่ยวกับนรกมีปรากฏในวรรณกรรมนิราศปรโลก 4 เรื่อง ภาพนรกที่นำเสนอส่วนใหญ่มีความใกล้เคียงกันโดยได้รับอิทธิพลจากไตรภูมิพระร่วงและพระมาลัยด้วยเช่นกัน แนวคิดร่วมกันของทุกเรื่องคือนรกเป็นสถานที่ลงทัณฑ์ผู้กระทำกรรมชั่ว เป็นสถานที่ที่เต็มไปด้วยความทุกข์ทรมาน โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้เกิดความเกรงกลัวขยะแขยง เป็นการเตือนใจให้ละเว้นการทำชั่วกลวิธีประพันธ์ปรากฏ 4 กลวิธีที่เด่นชัด ได้แก่ การดำเนินตามขนบวรรณกรรมนิราศ ได้แก่ การใช้รูปแบบคำประพันธ์แบบนิราศ การกล่าวถึงการเดินทาง การคร่ำครวญ และการพรรณนาธรรมชาติหรือสิ่งที่พบเห็นระหว่างทาง ส่วนกลวิธีการนำเสนอเนื้อหา พบว่ามี 2 วิธี คือ การใช้บทสนทนา และการบรรยายโดยกวีเอง ส่วนกลวิธีทางวรรณศิลป์ มีการใช้กลวิธีการใช้เสียง กลวิธีการใช้คำ กลวิธีการใช้ภาพพจน์ ส่วนรสวรรณคดีที่พบ ปรากฏเพียง 6 รสเท่านั้น ได้แก่ พีภัตสรส ภยานกรส กรุณารส อัทภุตรส ศฤงคารรส และหาสยรส รสที่โดดเด่นในเรื่องที่มีการเดินทางไปนรกคือพีภัตสรสและภยานกรส เนื่องจากผู้ประพันธ์ต้องการจะสื่อให้เห็นถึงความน่ากลัวน่ารังเกียจ เตือนใจให้ผู้อ่านละเว้นการทำชั่ว ส่วนรสที่โดดเด่นในเรื่องที่มีการเดินทางไปสวรรค์คืออัทภุตสรส เนื่องจากผู้ประพันธ์ต้องการแสดงให้เห็นความสุขสบายสวยงามเพื่อจูงใจในผู้อ่านทำความดีเพื่อไปสู่สวรรค์