Een 19e-eeuwse buurt op de schop

<p>Op 3 juli 2015 vond aan de Havenstraat - Kinkhorststraat te Meppel een noodopgraving plaats door de archeologische velddienst van de gemeente Zutphen in opdracht van de gemeente Meppel. Het betrof een gedeselecteerd terrein waar desondanks toch veel archeologische resten aan het licht kwamen bij het uitgraven van de bouwput. Bij het aantreffen van muurwerk in de bouwput werd primair gedacht aan mogelijke overblijfselen van het kasteel De Kinckhorst. Vrij snel bleek dat de gevonden bouwresten daar in ieder geval geen verband mee hielden maar dat ze van latere datum waren. Er zijn tijdens het onderzoek in het geheel geen aanwijzingen gevonden voor gebruik van het terrein voor 1600. De enige vondst die mogelijk in verband gebracht kan worden met het kasteel, zijn de natuurstenen platen die gediend hebben als keldervloertje van een 19e-eeuwse kelder.</p><p>Lange tijd bleef het onderzochte terrein hoofdzakelijk in gebruik als tuin. Uit de 17e en 18e eeuw stammen enkele afvalkuilen en dateren tal van losse vondsten die met het opbrengen van mest en stadsafval daar terecht zijn gekomen. Ook de beschikbare kadasterkaarten leveren geen aanwijzingen op voor grootschalige bebouwing vóór de tweede helft van de 19e eeuw. Van de tuinhuisjes waarvan tijdens de optekening van de kadastrale minuut van 1832 sprake was ontbreekt in archeologisch opzicht ieder spoor. Dergelijke bouwwerkjes zullen ondiep gefundeerd zijn geweest.</p><p>De bebouwingsresten die zijn blootgelegd, lijken vrijwel allemaal te stammen uit de periode tussen 1864 en 1885. Dat is relatief jong maar daarmee is niet gezegd dat deze resten geen archeologische waarde vertegenwoordigen. Voor een groot deel gaat het om resten van armenwoningen uit de 19e eeuw. Veelal, zo ook hier, zijn dit bij uitstek de huizen die bij saneringen van woonwijken snel gesloopt werden. Bovendien gebeurde dit vaak ongedocumenteerd en opmetingen van armenwoningen zijn er zelden. Waarde werd er immers niet aan toegekend. Ook in de archeologie is het leven van de armen in de Nieuwe Tijd een onderbelicht fenomeen. Van oudsher gaat de historische belangstelling, en daarmee vaak ook de archeologische belangstelling, uit naar de op het eerste gezicht meer aansprekende thema’s zoals kastelen, kerken, kloosters, bijzondere gebouwen en woningen van de meer welgestelden. Dat het gaat om een arme buurt is ook terug te zien in het vondstenspectrum. Het aangetroffen laat-19e eeuwse materiaal kent geen kostbare uitschieters, en is soms zelfs overduidelijk van een tweede keus. In één geval is hergebruik van een object aannemelijk gemaakt.</p><p>Voor de vroegere vondsten kan niet gesteld worden dat gaat om arm vondstmateriaal. In ieder geval moet het Chinese porselein tot de luxere waar worden gerekend. Helaas was niet te achterhalen waar de vondsten vandaan kwamen,maar in Meppel woonden in de 17e en 18e eeuw vermogende (turf)handelaren en schippers.</p><p>Bijzonder was de vondst van een afvalcomplex van een school door de vrijwilligers van de Archeologische Vereniging Meppel. Onderwijs was zeker aan het einde van de 18e eeuw niet voor iedereen weggegelegd. Dit complex verdient zeker nader onderzoek, bijvoorbeeld in het kader van een materiaalscriptie door een student.</p><p>Doordat het veldonderzoek een noodonderzoek betrof nadat de bouwput al tot een zekere diepte was uitgegraven en er al tal van schatgravers waren geweest mag zonder meer aangenomen worden dat het grootste deel van de archeologische resten verdwenen is. Gedocumenteerd zijn immers uitsluitend die sporen die diep genoeg reikten om buiten bereik van de ontgraving te liggen. Daarmee moet helaas geconcludeerd worden dat een groot deel van de potentieel beschikbare informatie verloren is gegaan. De samenhang van de aangetroffen sporen is nu voor het grootste deel gebaseerd op het beschikbare cartografische materiaal en niet op feitelijke veldwaarnemingen. Verregaande uitspraken over de ruimtelijke indeling van de panden kunnen nu niet gedaan worden. Wel biedt het archeologisch onderzoek waardevolle handvatten voor aanvullend historisch onderzoek. De leefwereld van de armen is in archeologisch en historisch opzicht lange tijd onderbelicht gebleven.52 In dat opzicht is pas sinds enkele decennia jaren sprake van meer maatschappelijk geëngageerd onderzoek. Archeologisch onderzoek in voormalige sloppenwijken en achterstandsbuurten kan zeker nog veel toevoegen aan het beeld van leefomstandigheden van het armere deel van de samenleving.</p>